રાષ્ટ્રીય રાજધાની દિલ્હી હાલમાં ગંભીર હવા પ્રદૂષણ અને ઘનઘોર ધુમ્મસના દ્વિગુણ પ્રહારનો સામનો કરી રહી છે. સોમવારની સવારે દિલ્હીની હવાની ગુણવત્તા અત્યંત ખતરનાક સ્તરે પહોંચી ગઈ, જેના કારણે સામાન્ય જનજીવન પર ગંભીર અસર પડી છે. અનેક વિસ્તારોમાં એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 500 સુધી પહોંચી ગયો છે, જે ‘ખૂબ જ ગંભીર’ કેટેગરીમાં આવે છે. આ સ્થિતિને કારણે શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં વિઝિબિલિટી શૂન્ય જેવી થઈ ગઈ છે અને લોકો માટે ખુલ્લી હવામાં શ્વાસ લેવો પણ મુશ્કેલ બન્યો છે.

સોમવારે સવારે લગભગ 6 વાગ્યે દિલ્હીનો સરેરાશ AQI 456 નોંધાયો હતો. અશોક વિહાર, રોહિણી, જહાંગીરપુરી અને વજીરપુર જેવા વિસ્તારોમાં AQI 500 સુધી પહોંચી ગયો, જ્યારે આનંદ વિહારમાં 493, વિવેક બિહારમાં 493, નેહરુ નગરમાં 489 અને ઓખલા તથા આરકે પુરમમાં 483 AQI નોંધાયો. ઓછી પવનની ગતિ અને ઠંડી વધતા જતા તાપમાનને કારણે પ્રદૂષિત કણો હવામાં જ અટકી ગયા છે, જેના કારણે દિલ્હી ‘ગેસ ચેમ્બર’ જેવી સ્થિતિમાં પહોંચી ગઈ છે.

આ ગંભીર પ્રદૂષણની અસર સીધી રીતે લોકોના સ્વાસ્થ્ય પર જોવા મળી રહી છે. ઘણા લોકો આંખોમાં બળતરા, ગળામાં ખારાશ, માથાનો દુખાવો, શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને થાક જેવી ફરિયાદો કરી રહ્યા છે. ખાસ કરીને બાળકો, વૃદ્ધો અને દમ, એલર્જી અથવા હૃદયરોગથી પીડાતા દર્દીઓ માટે આ સ્થિતિ અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. નિષ્ણાતોના જણાવ્યા મુજબ, ઘરોની અંદર પણ ઝેરી હવાની અસર જોવા મળી શકે છે, કારણ કે PM2.5 જેવા સૂક્ષ્મ કણો સરળતાથી અંદર પ્રવેશી જાય છે.

દિલ્લીમાં ‘ગ્રૅપ-4’ (GRAP-4) નિયંત્રણો લાગુ હોવા છતાં પ્રદૂષણ પર કાબૂ મેળવી શકાયો નથી. બાંધકામ પ્રવૃત્તિઓ પર પ્રતિબંધ, ડીઝલ વાહનો પર નિયંત્રણ અને ઉદ્યોગો પર રોક છતાં હવાની ગુણવત્તામાં સુધારો થયો નથી. નિષ્ણાતો માને છે કે પરાળી સળગાવવી, વાહન પ્રદૂષણ, ઉદ્યોગોથી ઉત્પન્ન થતા ધૂમાડા અને હવામાનની પ્રતિકૂળ પરિસ્થિતિઓ મળીને સ્થિતિને વધુ ગંભીર બનાવી રહી છે.

ધુમ્મસ અને સ્મોગના ડબલ એટેકને કારણે દિલ્હીમાં દૃશ્યતા અત્યંત ઘટી ગઈ છે. ITO સહિત અનેક વિસ્તારોમાં સવારે માત્ર 3 મીટર દૂરનું પણ કંઈ દેખાતું નહોતું. પરિણામે રસ્તાઓ પર વાહનો ધીમી ગતિએ ચાલતા જોવા મળ્યા અને ટ્રાફિક વ્યવસ્થામાં પણ અવરોધ સર્જાયો. રવિવારે દિલ્હીના 39 સક્રિય એર ક્વોલિટી મોનિટરિંગ સ્ટેશનોમાંથી 38 પર પ્રદૂષણનું સ્તર ‘ગંભીર’ નોંધાયું હતું. 432 AQI થી વધીને 456 સુધી પહોંચેલું આ સ્તર એપ્રિલ 2015માં AQI મોનિટરિંગ શરૂ થયા બાદનું સૌથી ઊંચું સ્તર ગણાય છે.

આરોગ્ય નિષ્ણાતોએ લોકોને સાવચેતી રાખવાની કડક સલાહ આપી છે. તેમણે જણાવ્યું છે કે AQI 300થી ઉપર હોય ત્યારે ખાસ કરીને સવારના સમયે બહાર ફરવું કે કસરત કરવી ટાળવી જોઈએ. બહાર કસરત કરવાથી ફેફસાંમાં વધુ ઝેરી કણો પ્રવેશી શકે છે, જે લાંબા ગાળે ગંભીર રોગોનું કારણ બની શકે છે. નિષ્ણાતોએ લોકોને જરૂરી ન હોય ત્યાં સુધી ઘરની બહાર ન નીકળવા, માસ્કનો ઉપયોગ કરવા અને ઘરની અંદર જ યોગ અથવા હળવી કસરત કરવાની સલાહ આપી છે.

તેમણે વધુમાં કહ્યું કે શરીરને ડિટોક્સ રાખવા માટે પૂરતું પાણી પીવું, મોસમી ફળો અને શાકભાજીનું સેવન કરવું લાભદાયી રહેશે. ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધોની ખાસ કાળજી લેવી જરૂરી છે. જો શ્વાસ લેવામાં વધારે તકલીફ, ચક્કર કે સતત માથાનો દુખાવો થાય તો તાત્કાલિક ડૉક્ટરની સલાહ લેવી જોઈએ.

કુલ મળીને, દિલ્હીની હાલની હવા પ્રદૂષણની સ્થિતિ ચિંતાજનક બની ગઈ છે. જો તાત્કાલિક અસરકારક પગલાં લેવામાં નહીં આવે તો આવનારા દિવસોમાં પરિસ્થિતિ વધુ બગડી શકે છે. સ્વચ્છ હવા માટે લાંબા ગાળાના આયોજન અને જનજાગૃતિ હવે સમયની જરૂરિયાત બની ગઈ છે.