અરવલ્લી પર્વતમાળાને લઈને કેન્દ્ર સરકારની નવી વ્યાખ્યા સામે ઉઠેલા પ્રશ્નો હવે વધુ ગંભીર બનતા જઈ રહ્યા છે. તાજેતરમાં સામે આવેલી એક સ્વતંત્ર વૈજ્ઞાનિક સ્ટડી મુજબ, અરવલ્લી પર્વતમાળાનો લગભગ 31 ટકા હિસ્સો ગંભીર જોખમમાં મુકાઈ શકે છે, જેના કારણે ભૂગર્ભ જળ સંગ્રહ પ્રણાલી પર લાંબા ગાળાની ગંભીર અસર થવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે. આ અભ્યાસ કેન્દ્ર સરકારના તે દાવાને સીધો નકારી કાઢે છે જેમાં કહેવામાં આવ્યું હતું કે 100 મીટરની નવી વ્યાખ્યા બાદ માત્ર 0.19 ટકા વિસ્તાર જ ખનન માટે લાયક બને છે.

સેટેલાઇટ ડેટાના આધારે તૈયાર કરાયેલા આ સંશોધનમાં સ્પષ્ટ જણાવવામાં આવ્યું છે કે 100 મીટરની લિમિટ હેઠળ અરવલ્લી પર્વતમાળાનો 31.8 ટકા હિસ્સો આવી જાય છે. આનો અર્થ એ થાય છે કે આટલો મોટો વિસ્તાર ખનન માટે ખુલ્લો મુકાઈ શકે છે, જે પર્યાવરણ માટે અત્યંત ખતરનાક સાબિત થઈ શકે છે. પર્યાવરણવિદોનું કહેવું છે કે આ નીતિ માત્ર આંકડાઓની રમત નથી, પરંતુ ભવિષ્યની જળ સુરક્ષા અને પર્યાવરણીય સંતુલન સાથે સીધી રીતે જોડાયેલી છે.

ક્લાઇમેટ વૈજ્ઞાનિક અને પર્યાવરણ એક્ટિવિસ્ટ ડો. સુધાંશુએ આ સંશોધનને ‘પોલિસી ગેપ’ને ઉજાગર કરતું મહત્વપૂર્ણ દસ્તાવેજ ગણાવ્યું છે. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, અરવલ્લીની નાની-નાની પહાડીઓ અને ટેકરીઓને વેસ્ટલેન્ડ તરીકે દર્શાવી દેવામાં આવી રહી છે, જ્યારે હકીકતમાં આ જ પહાડીઓ વરસાદી પાણી સંગ્રહ અને ભૂગર્ભ જળ રિચાર્જ માટે સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવે છે.

અરવલ્લી પર્વતમાળા ભારતની સૌથી પ્રાચીન પર્વતમાળાઓમાંની એક છે અને તે હરિયાણા, રાજસ્થાન અને દિલ્હી જેવા રાજ્યો માટે પ્રાકૃતિક રક્ષણ કવચ સમાન છે. આ પર્વતમાળા થાર રણને વિસ્તરતા અટકાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવે છે. જો આ વિસ્તારમાં ખનનને વધુ છૂટ આપવામાં આવશે, તો રાજસ્થાનમાં રણ પ્રદેશનો વિસ્તાર વધશે અને થાર રણનું વિસ્તરણ ઝડપી બનશે તેવી ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી છે.

અભ્યાસમાં જણાવ્યા મુજબ, જયપુર, ગુરુગ્રામ અને દિલ્હી જેવા મહાનગરોને મળતું પીવાનું પાણી મોટા પ્રમાણમાં અરવલ્લી વિસ્તારમાં થતી ભૂગર્ભ જળ સંગ્રહ પ્રક્રિયા પર આધારિત છે. આ પહાડીઓ કુદરતી રીતે વરસાદી પાણી જમીનમાં ઉતારી aquifer ને ભરવાનું કામ કરે છે. જો આ માળખું નષ્ટ થશે, તો આવનારા વર્ષોમાં આ શહેરોમાં પીવાના પાણીની ભારે અછત સર્જાઈ શકે છે.

હાલમાં ચિત્તોડગઢ, નાગૌર, બુદી અને સવાઈ માધોપુર જેવા વિસ્તારોમાં ખનન પ્રવૃત્તિઓ ચાલી રહી હોવાનું પણ અભ્યાસમાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. આ તમામ વિસ્તારો અરવલ્લી પર્વતમાળાનો જ ભાગ ગણાય છે. પર્યાવરણ નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે અહીં ચાલી રહેલા માઇનિંગ પર તાત્કાલિક રોક લગાવવાની જરૂર છે, નહીં તો તેની અસર માત્ર સ્થાનિક નહીં પરંતુ સમગ્ર ઉત્તર ભારત પર પડશે.

આ સ્ટડી બાદ ફરી એકવાર અરવલ્લી સંરક્ષણનો મુદ્દો રાષ્ટ્રીય ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવી ગયો છે. પર્યાવરણપ્રેમીઓ અને વૈજ્ઞાનિકો કેન્દ્ર સરકારને નવી વ્યાખ્યા પર પુનર્વિચાર કરવા અપીલ કરી રહ્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે વિકાસ અને ખનન જરૂરી છે, પરંતુ તે પર્યાવરણ અને ભાવિ પેઢીના હિતને નુકસાન પહોંચાડે તે રીતે નહીં.

અરવલ્લીનું સંરક્ષણ માત્ર એક પર્વતમાળાને બચાવવાનો મુદ્દો નથી, પરંતુ તે પાણી, પર્યાવરણ અને માનવ જીવનની સુરક્ષા સાથે જોડાયેલો પ્રશ્ન છે. જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો આવનારા વર્ષોમાં તેની કિંમત સમગ્ર સમાજને ચૂકવવી પડી