ભારત ભૂકંપ સંવેદનશીલ દેશોમાંનો એક ગણાય છે. તાજેતરમાં જ ભૂકંપ વૈજ્ઞાનિકોની ટીમે અને વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ હિમાલયન જ્યોલોજીના નિષ્ણાતોએ દેશનો નવો સિસ્મિક જોખમ નકશો (Seismic Hazard Map) જાહેર કર્યો છે, જેમાં ચોંકાવનારા ખુલાસાઓ કરાયા છે. નવા મેપ મુજબ ભારતના કુલ 61% વિસ્તારમાં કોઈ ને કોઈ સ્તરે ભૂકંપની ગંભીર શક્યતા છે. અગાઉ આ આંકડો 59% હતો, એટલે કે દેશમાં ભૂકંપની સંભાવના વધી રહી છે.

હિમાલયન રેન્જ: સૌથી જોખમવાળો વિસ્તાર

વિજ્ઞાનીઓના જણાવ્યા મુજબ હિમાલયનો આખો પટ્ટો ભારતનો સૌથી વધારે જોખમવાળો વિસ્તાર છે.
આમાં નીચેના રાજ્યોનો સમાવેશ થાય છે:

• જમ્મુ-કાશ્મીર
• હિમાચલ પ્રદેશ
• ઉત્તરાખંડ
• સિક્કિમ
• અરૂણાચલ પ્રદેશ
• ઉત્તર પૂર્વ ભારતના તમામ રાજ્ય

હિમાલયની નીચેની ટેક્ટોનિક પ્લેટમાં સતત હિલચાલ થઈ રહી છે. ભારતની ટેક્ટોનિક પ્લેટ દર વર્ષે લગભગ 5 સેન્ટિમીટર ઉત્તર તરફ ખસે છે, જેના કારણે ભૂપૃષ્ઠમાં તણાવો (stress building) વધી રહ્યો છે. આ જ કારણથી હિમાલયને સૌથી સંવેદનશીલ ગણવામાં આવે છે.

ઝોનિંગ સિસ્ટમમાં મોટો ફેરફાર

ભૂકંપના જોખમને ધ્યાનમાં રાખીને સમગ્ર દેશને 5 ઝોનમાં વહેંચવામાં આવ્યો છે. નવા મેપમાં મોટો ફેરફાર એ છે કે:

• હિમાલયના સમગ્ર વિસ્તારને હવે સૌથી જોખમવાળા 'ઝોન-5' માં મૂકવામાં આવ્યો છે.
  અગાઉ હિમાલયના કેટલાક વિસ્તાર ઝોન-4 અને કેટલાક ઝોન-5 માં હતા.

આ નિર્ણય દર્શાવે છે કે આવતા સમયમાં હિમાલયન રેન્જમાં મોટા મેગ્નિટ્યુડનાં ભૂકંપ આવવાની સંભાવના વધુ છે.

ગુજરાતમાં શું સ્થિતિ છે?

ગુજરાત માટે પણ આ મેપ ખૂબ જ મહત્વપૂર્ણ છે.

કચ્છ – સૌથી જોખમી જિલ્લો

નવા સિસ્મિક મેપમાં સમગ્ર કચ્છને ઝોન-5 માં સામેલ કરવામાં આવ્યો છે.
કચ્છનો ભૂતકાળ પણ સાક્ષી છે – 2001નો વિનાશક ભૂકંપ આજે પણ યાદ છે.

સૌરાષ્ટ્ર – મધ્યમ જોખમ

સૌરાષ્ટ્રને ઝોન-3 માં મુકાયું છે, એટલે મધ્યમ જોખમ. અહીં ભૂકંપનો ખતરો છે, પરંતુ કચ્છ જેટલો નથી.

બાકીના ગુજરાત – ઝોન-4

સુરત, વડોદરા, અમદાવાદ, ગાંધીનગર સહિત ગુજરાતના મોટા શહેરો હવે ઝોન-4 હેઠળ આવે છે, જે ઊંચા જોખમની શ્રેણી છે.

દેશમાં ભૂકંપ જોખમ કેમ વધી રહ્યું છે?

ભારતીય પ્લેટ અને યુરેશિયન પ્લેટ સતત ટકરાઈ રહી છે. આ પ્રક્રિયા લાખો વર્ષથી ચાલી રહી છે, પરંતુ તાજેતરના વર્ષોમાં પ્લેટ મૂવમેન્ટ થોડી ઝડપી બની છે.
વિજ્ઞાનીઓ કહે છે કે:

• વધતું શહેરીકરણ
• નબળી માટીવાળા વિસ્તારોમાં ભારે બાંધકામ
• જૂની ઈમારતોની નબળી રચના
  આ બધું ભૂકંપના જોખમને વધારવાનું કામ કરે છે.

નવા સિસ્મિક મેપમાં સ્પષ્ટ ચેતવણી છે કે દેશની 3/4 વસતિ ભૂકંપપ્રવણ વિસ્તારમાં રહે છે, એટલે સુરક્ષા પગલાં હવે વધુ કડક લેવાની જરૂર છે.

નવા મેપ પછી કયા ફેરફારો કરવાની જરૂર?

વાડિયા ઇન્સ્ટિટ્યૂટના વૈજ્ઞાનિકોએ સરકાર, નગરપાલિકા અને સામાન્ય નાગરિકો માટે કેટલીક મહત્વપૂર્ણ સલાહો આપી છે.

1. જૂની ઈમારતોનું સ્ટ્રક્ચરલ ઓડિટ

• શાળાઓ
• કોલેજો
• હોસ્પિટલો
• સરકારી કચેરીઓ
  આ ઈમારતોનું તાત્કાલિક સેફ્ટી ચેકિંગ કરવું જોઈએ. કારણ કે આવી જગ્યાએ સૌથી વધારે લોકો રહે છે અને ભૂકંપ સમયે મોટું નુકસાન થઈ શકે.

2. નવી ઈમારતો માટે કડક બિલ્ડિંગ કોડ

ઉચ્ચ જોખમવાળા વિસ્તારોમાં બાંધકામ માટે BIS ના નવા સેફ્ટી કોડ લાગુ કરવા પડશે.
ભૂકંપપ્રવણ વિસ્તારોમાં મલ્ટિસ્ટોરી બિલ્ડિંગ્સ માટે ખાસ તકેદારી રાખવી જરૂરી છે.

3. નદીકાંઠા અને પોચી જમીનમાં બાંધકામ ટાળવું

નદીની પોચી માટીમાં રચાયેલ ઈમારત વધારે હચમચી શકે છે. ભૂકંપ સમયે આવી જમીનમાં લિક્વિફેકશન થવાની શક્યતા વધારે હોય છે.

4. લોકોમાં જાગૃતિ ફેલાવવી

ભૂકંપ આવે ત્યારે શું કરવું?

• “ડ્રોપ, કવર એન્ડ હોલ્ડ” નિયમ
• સેફ્ટી બેગ તૈયાર રાખવી
• બાળકોને તાલીમ આપવી

આ બધું સામાન્ય નાગરિકોએ પણ શીખવું જરૂરી છે.

આગામી પડકાર અને તૈયારીઓ

નવો સિસ્મિક જોખમ નકશો દેશ માટે ચેતવણી પણ છે અને તક પણ.
સરકાર, બાંધકામ ઉદ્યોગ, ડીઝાઇનર્સ, એન્જિનિયર્સ, નગરપાલિકાઓ અને સામાન્ય નાગરિકોએ એકસાથે મળીને તેનાથી પાઠ શીખવાનો સમય આવી ગયો છે.

• હિમાલય અને કચ્છ જેવા વિસ્તારના વિકાસ પ્લાન ફરીથી બનાવવાના રહેશે.
• ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટને વધુ મજબૂત કરવું પડશે.
• સ્માર્ટ સિટીમાં Earthquake Safety ફરજિયાત બનાવવી પડશે.

જો સમયસર યોગ્ય પગલાં લેવાશે, તો મોટી આપત્તિ ટાળી શકાશે.