ભારતીય સેનાએ બદલાતા ટેકનોલોજીકલ સમયગાળાને ધ્યાનમાં રાખીને પોતાની સોશિયલ મીડિયા પોલિસીમાં મહત્વપૂર્ણ ફેરફાર કર્યા છે. નવા નિયમો મુજબ હવે આર્મીના જવાનો અને અધિકારીઓ ઈન્સ્ટાગ્રામ સહિતના સોશિયલ મીડિયા પ્લેટફોર્મ્સ પર કન્ટેન્ટ જોઈ શકશે, પરંતુ તેઓ કોઈપણ પ્રકારની પોસ્ટ, લાઈક, શેર અથવા કોમેન્ટ કરી શકશે નહીં. સેનાનો આ નિર્ણય રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, શિસ્ત અને સંવેદનશીલ માહિતીના રક્ષણને ધ્યાનમાં રાખીને લેવામાં આવ્યો છે.

સૂત્રોના જણાવ્યા અનુસાર, આ નવી માર્ગદર્શિકા ભારતીય સેનાના તમામ યુનિટો અને વિભાગો માટે લાગુ પડશે. અગાઉ સૈનિકો માટે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ લગભગ સંપૂર્ણ રીતે પ્રતિબંધિત હતો, પરંતુ હવે માહિતી અને જાગૃતિના હેતુથી માત્ર “જુઓ, પ્રતિક્રિયા ન આપો”ના સિદ્ધાંત પર આધારિત છૂટ આપવામાં આવી છે. એટલે કે સૈનિકો સોશિયલ મીડિયા પર ચાલતી ઘટનાઓ, સમાચારો અને ચર્ચાઓ પર નજર રાખી શકશે, પરંતુ તેમાં સીધો ભાગ નહીં લઈ શકે.

સેનાના અધિકારીઓ માને છે કે આજના સમયમાં સોશિયલ મીડિયા માહિતીનું મોટું સ્ત્રોત બની ગયું છે. ફેક ન્યૂઝ, અફવાઓ અને પ્રોપેગેન્ડા ઝડપથી ફેલાય છે, જેનાથી રાષ્ટ્રીય સુરક્ષાને જોખમ ઊભું થઈ શકે છે. આ કારણે નવા નિયમોમાં સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું છે કે જો કોઈ સૈનિકને સોશિયલ મીડિયા પર ખોટી, ગેરમાર્ગે દોરતી અથવા શંકાસ્પદ માહિતી નજરે પડે, તો તેણે તરત જ પોતાના વરિષ્ઠ અધિકારીઓને તેની જાણ કરવી પડશે. જેથી સમયસર યોગ્ય કાર્યવાહી કરી શકાય.

તાજેતરમાં ‘ચાણક્ય ડિફેન્સ ડાયલોગ’ દરમિયાન ભારતીય સેના પ્રમુખ જનરલ ઉપેન્દ્ર દ્વિવેદીએ સોશિયલ મીડિયા અને સૈનિકોની શિસ્ત અંગે પોતાના વિચારો વ્યક્ત કર્યા હતા. તેમણે જણાવ્યું હતું કે આજની ‘જનરેશન-Z’ ટેકનોલોજી સાથે મોટી થઈ છે અને સ્માર્ટફોન તેમની જિંદગીનો અવિભાજ્ય ભાગ બની ગયો છે. જ્યારે યુવા કેડેટ્સ NDAમાં આવે છે, ત્યારે શરૂઆતમાં તેમને ફોન વગર રહેવું મુશ્કેલ લાગે છે. પરંતુ સમય જતાં તેઓ શિસ્ત અને નિયમોના મહત્વને સમજી જાય છે.

જનરલ દ્વિવેદીએ એ પણ સ્પષ્ટ કર્યું હતું કે સેના સૈનિકોને સ્માર્ટફોન વાપરવાથી રોકવા માગતી નથી. ફિલ્ડ એરિયામાં હોવા છતાં પરિવાર સાથે સંપર્કમાં રહેવું, બાળકોની સ્કૂલ ફી ભરવી કે માતા-પિતાની તબિયત વિશે માહિતી મેળવવી—આ બધું આજના સમયમાં ફોન દ્વારા જ શક્ય બને છે. તેથી સ્માર્ટફોન પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ વ્યવહારુ નથી.

જોકે, તેમણે ‘રિએક્ટ’ અને ‘રિસ્પોન્ડ’ વચ્ચેનો મહત્વપૂર્ણ તફાવત સમજાવ્યો હતો. તેમના જણાવ્યા મુજબ, તરત અને વિચારે વગર પ્રતિક્રિયા આપવી ઘણી વખત વિવાદ અને મુશ્કેલીમાં ફેરવી શકે છે. જ્યારે વિચારીને જવાબ આપવો વધુ સમજદારીભર્યું હોય છે. આ જ કારણે સૈનિકોને સોશિયલ મીડિયા પર માત્ર કન્ટેન્ટ જોવા દેવામાં આવે છે, પરંતુ જવાબ આપવાની કે ચર્ચામાં જોડાવાની મંજૂરી નથી.

સેનાએ આટલી કડકાઈ શા માટે રાખી છે, તેનું કારણ ભૂતકાળના કેટલાક ગંભીર કિસ્સાઓ છે. અગાઉ ‘હની ટ્રેપ’ના માધ્યમથી વિદેશી એજન્સીઓ દ્વારા સૈનિકોને ફસાવવાના પ્રયાસો થયા હતા, જેમાં સંવેદનશીલ માહિતી લીક થવાનો ખતરો ઊભો થયો હતો. આ કારણે વર્ષ 2020માં ફેસબુક, ઈન્સ્ટાગ્રામ સહિત 89 મોબાઈલ એપ્સ પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો.

હાલાંકિ, સમય સાથે પરિસ્થિતિ બદલાઈ છે અને સેનાએ હવે ફેસબુક, યુટ્યુબ, X (ટ્વિટર), લિંક્ડઈન, વોટ્સએપ અને ટેલિગ્રામ જેવા પ્લેટફોર્મ્સના મર્યાદિત અને કડક મોનિટરિંગ હેઠળના ઉપયોગની છૂટ આપી છે. આ છૂટ પણ સ્પષ્ટ માર્ગદર્શિકાઓ અને નિયમો સાથે જ આપવામાં આવી છે.

અગાઉ પણ સેનાએ સોશિયલ મીડિયા અંગે કડક નીતિઓ અમલમાં મૂકી છે. વર્ષ 2017માં સંસદમાં માહિતી આપવામાં આવી હતી કે રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા જાળવવા માટે આવા નિયમો જરૂરી છે. 2019 સુધી સૈનિકો કોઈપણ સોશિયલ મીડિયા ગ્રુપનો ભાગ બની શકતા નહોતા અને 2020માં નિયમો વધુ કડક બનાવવામાં આવ્યા હતા.

નવા નિયમો દ્વારા સેના એક સંતુલિત અભિગમ અપનાવી રહી છે—જ્યાં એક તરફ સૈનિકોને માહિતી અને ટેકનોલોજીથી સંપૂર્ણપણે અલગ ન રાખવામાં આવે, અને બીજી તરફ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા, શિસ્ત અને સંવેદનશીલ માહિતીનું પૂરતું રક્ષણ પણ સુનિશ્ચિત કરવામાં આવે. આ પગલું આવનારા સમયમાં સેનાની આંતરિક સુરક્ષા વ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવશે તેવી અપેક્ષા