વિશ્વભરમાં વધતા રાજકીય તણાવ અને યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિઓનો સીધો પ્રભાવ વૈશ્વિક વેપાર અને બજારો પર પડતો જોવા મળી રહ્યો છે. ખાસ કરીને મધ્ય પૂર્વમાં વધતા સંઘર્ષને કારણે ખાદ્યતેલના આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં અસ્થિરતા વધતી જોવા મળી રહી છે. રશિયા-યુક્રેન યુદ્ધ પછી હવે ઈરાન અને અમેરિકા વચ્ચે ચાલી રહેલા તણાવને કારણે ખાદ્યતેલના પૂરવઠા અંગે નવી ચિંતાઓ ઊભી થઈ છે. આ પરિસ્થિતિનો સીધો પ્રભાવ ભારત સહિત ઘણા દેશોની ખાદ્યતેલ બજાર પર પડી શકે છે.
 

કાળા સમુદ્ર માર્ગ પર વેપારને અસર

રશિયા અને યુક્રેન વચ્ચેના યુદ્ધ પછીથી જ Black Sea માર્ગે માલસામાનની હેરફેર પર અસર પડી રહી છે. આ માર્ગ વિશ્વના મહત્વપૂર્ણ વેપારી માર્ગોમાંનો એક છે અને ખાસ કરીને કૃષિ ઉત્પાદન તથા ખાદ્યતેલ માટે અત્યંત મહત્વપૂર્ણ ગણાય છે. હવે મધ્ય પૂર્વમાં વધતા તણાવને કારણે આ વિસ્તારની વેપાર ગતિવિધિઓ પર વધુ અસર થવાની શક્યતા વધી છે.

કાળા સમુદ્ર વિસ્તારથી થતા વેપાર પર અસર પડતા ખાદ્યતેલના પુરવઠામાં અનિશ્ચિતતા વધતી જોવા મળી રહી છે. પરિણામે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કિંમતોમાં અચાનક ઉછાળો અને ઘટાડો જોવા મળી રહ્યો છે, જેને કારણે બજારમાં વોલેટિલિટી વધી છે.
 

સનફલાવર ઓઈલની આયાત પર જોખમ

ભારત સનફલાવર તેલ માટે મોટા ભાગે રશિયા અને યુક્રેન પર આધાર રાખે છે. હાલમાં ચાલતા સંઘર્ષને કારણે આ દેશોમાંથી આયાતમાં વિક્ષેપ થવાનો ભય વધી રહ્યો છે. વેપાર નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો આ પરિસ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે તો સનફલાવર ઓઈલના પુરવઠામાં ઘટાડો થઈ શકે છે.

ઉદ્યોગ સંસ્થા The Solvent Extractors' Association of India અનુસાર, સનફલાવર ઓઈલની આયાતમાં અવરોધ તથા પામ ઓઈલના વધતા પરિવહન ખર્ચને કારણે ખાદ્યતેલના ભાવમાં વધારો થવાની સંભાવના છે. ખાસ કરીને વૈશ્વિક બજારમાં પુરવઠા સંબંધિત અનિશ્ચિતતા વધતા ભાવમાં અસ્થિરતા વધી શકે છે.
 

પામ ઓઈલની માંગમાં વધારો શક્ય

મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા યુદ્ધને કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઈલના ભાવમાં વધારો નોંધાયો છે. ક્રૂડ ઓઈલના વધતા ભાવને કારણે બાયોફ્યુઅલ ઉત્પાદકો હવે પામ ઓઈલ આધારિત બાયોડિઝલના ઉત્પાદન તરફ વધુ ધ્યાન આપી રહ્યા છે.

આ પરિસ્થિતિને કારણે પામ ઓઈલની માંગ વધવાની સંભાવના વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશોમાં પામ ઓઈલનો ઉપયોગ મોટા પ્રમાણમાં થતો હોવાથી ત્યાં તેની કિંમતોમાં ટૂંકા ગાળે ઉછાળો આવી શકે છે. જો બાયોડિઝલ ઉત્પાદનમાં પામ ઓઈલનો ઉપયોગ વધે તો ખાદ્યતેલ બજાર પર પણ તેની સીધી અસર પડી શકે છે.
 

ભારતની નિકાસ પર પણ અસર

ઈરાન યુદ્ધને કારણે ભારતની કેટલીક કૃષિ આધારિત નિકાસ પર પણ અસર પડવાની શક્યતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે. ખાસ કરીને ખોળ (oil meal) ની નિકાસ પર જોખમ ઊભું થયું છે. ભારતમાંથી થતી ખોળની કુલ નિકાસમાં લગભગ 20 ટકા હિસ્સો મધ્ય પૂર્વ અને દક્ષિણપૂર્વ એશિયાના દેશોમાં જાય છે.

જો આ વિસ્તારમાં વેપાર અને પરિવહન વ્યવસ્થા પ્રભાવિત થાય તો ભારતની નિકાસમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા છે. વેપારીઓનું કહેવું છે કે હાલની પરિસ્થિતિમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજાર પર સતત નજર રાખવી જરૂરી બની છે.
 

ભારતની ખાદ્યતેલ આયાતમાં વધારો

તાજેતરના આંકડાઓ મુજબ, ગયા મહિને ભારતની કુલ વનસ્પતિ તેલ આયાતમાં નોંધપાત્ર વધારો થયો છે. વાર્ષિક ધોરણે આ આયાતમાં લગભગ 25 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે. કુલ મળીને ભારતે લગભગ 13,16,545 ટન વનસ્પતિ તેલની આયાત કરી હતી.

આમાં અંદાજે 12,92,043 ટન ખાદ્યતેલ (એડિબલ ઓઈલ) અને લગભગ 24,502 ટન નોન-એડિબલ ઓઈલનો સમાવેશ થાય છે. વધતી માંગ અને આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ચાલી રહેલી અસ્થિરતાને કારણે ભારત વધુ આયાત તરફ વળતું જોવા મળી રહ્યું છે.
 

આગળ શું થઈ શકે?

વૈશ્વિક સ્તરે ચાલતા યુદ્ધ અને રાજકીય તણાવને કારણે ખાદ્યતેલ બજારમાં અસ્થિરતા ચાલુ રહેવાની શક્યતા નિષ્ણાતો વ્યક્ત કરી રહ્યા છે. જો મધ્ય પૂર્વમાં તણાવ વધે તો ક્રૂડ ઓઈલના ભાવ વધુ વધી શકે છે, જેના કારણે બાયોફ્યુઅલ ક્ષેત્રમાં પામ ઓઈલની માંગ વધુ વધી શકે છે.

આ સ્થિતિમાં ખાદ્યતેલના પુરવઠા પર દબાણ વધી શકે છે અને તેની અસર કિંમતો પર પણ જોવા મળી શકે છે. તેથી વેપારીઓ અને આયાતકારો માટે આગામી સમય ખૂબ મહત્વનો માનવામાં આવી રહ્યો છે.