ભારતની વસ્તી અંગે નવી આગાહી પર ધ્યાન આપતા સમાચાર બહાર આવ્યા છે. ઈન્ડિયન એસોસીએશન ફોર ધી સ્ટડી ઓફ પોપ્યુલેશન (IASP)ના તાજેતરના આકલન અનુસાર, દેશમાં વસ્તી વધારામાં આગળનું દાયકાઓ સુધીનો ઝડપથી વધારો 2080 સુધીમાં સ્થિર થઈ જશે. આ આંકડાં દર્શાવે છે કે 1.8 થી 1.9 અબજ લોકો વચ્ચે ભારતની વસ્તી ટોચે પહોંચીને વધુના વર્ષોમાં વધવાની શક્યતા ઓછી છે.

આ વિસ્તારક અહેવાલ અનુસાર, છેલ્લાં બે દાયકામાં દેશમાં જન્મ દરમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. વર્ષ 2000 માં કુલ પ્રજનન દર (Total Fertility Rate - TFR) 3.5 હતો, જે હવે 1.9 સુધી ઘટી ગયો છે. આ ગતિશીલ ઘટાડાને ધ્યાનમાં રાખીને અનુમાન છે કે 2080 સુધીમાં ભારતની વસ્તી પીક પર રહી શકે છે. દેશની વસ્તી આ સમયે બે અબજના આસપાસ સ્થિર રહી શકે તેવી શક્યતા છે.

IASPના મહાસચીવ અનિલ ચંદ્રનના અનુસાર, ભારત તાજેતરમાં વસ્તીનાં આંકડાઓમાં ઝડપથી પરિવર્તનના તબક્કામાં પ્રવેશી રહ્યું છે. તેમણે જણાવ્યું કે, વિકાસ, શિક્ષણ અને મહિલાઓમાં જાગૃતિના કારણે પ્રજનન દર ઘટી રહ્યો છે. વિશ્લેષણ દર્શાવે છે કે જેમ જેમ શિક્ષણ અને વિકાસ વિસ્તરે છે, તેમ તેમ પ્રજનન દર ઓછો થઈ રહ્યો છે.

વિકાસ અને શિક્ષણનો પ્રજનન દર પર અસર

IASPના અનુસંધાન અનુસાર, પ્રજનન દરનો સીધો સંબંધ શિક્ષણ અને સમાજિક વિકાસ સાથે છે. અશિક્ષિત લોકોમાં પ્રજનન દર 3થી વધુ છે, જ્યારે શિક્ષિત લોકોમાં આ દર 1.5 થી 1.8 સુધી રહી જાય છે. દેશના વધુ વિસ્તારોમાં શિક્ષણ અને રોજગારીની તકો વધતાં જતા પ્રજનન દરમાં સતત ઘટાડો નોંધાયો છે. ખાસ કરીને મહિલાઓમાં શિક્ષણની વધતી સપાટી બાળકોના સંખ્યા પર સીધો પ્રભાવ પાડતી જોવા મળે છે.

પ્રજનન દર ઘટાડાના મુખ્ય કારણો

આ આંકડાઓ અનુસાર, દેશમાં પ્રજનન દરમાં ઘટાડા માટે ઘણા કારણો જવાબદાર છે:

• દેશમાં વિકાસ અને પ્રગતિની ઝડપ વધવી.
• શિક્ષણમાં સુધારા અને રોજગારીની વધતી તકો.
• શિક્ષિત મહિલાઓની વધતી સંખ્યા.
• પરિવારો દ્વારા બાળકોની સંખ્યા નિયંત્રિત કરવાનો સંજ્ઞાન. બાળકોના શિક્ષણ અને સારસંભાળ અંગે વધતી ચિંતાઓ.
• ગર્ભનિર્વંધક ઉપાય અને જથ્થાબંધ વસ્તી નિયંત્રણ કાર્યક્રમો.

કેરળમાં 1987 થી 1989 દરમિયાન TFR 2.1 નોંધાયો હતો, જે હવે 1.5 સુધી ઘટી ગયો છે. પશ્ચિમ બંગાળમાં વર્ષ 2013માં TFR 1.7 હતી, જે 2023માં ઘટીને 1.3 થઇ ગઈ છે. આ આંકડાઓ સ્પષ્ટ કરે છે કે રાજ્યની વસ્તી નિયંત્રણ નીતિઓ અસરકારક સાબિત થઈ રહી છે.

જીવન અપેક્ષામાં વધારો

જન્મ દર ઘટી રહ્યો છે, પરંતુ સ્વાસ્થ્ય સેવાઓના સુધારાને કારણે લોકોની જીવન અપેક્ષા વધી રહી છે. ખાસ કરીને 60 વર્ષથી વધુ વયના લોકોની સંખ્યા નોંધપાત્ર રીતે વધી રહી છે. આથી, ભવિષ્યમાં વસ્તી ઘટી શકે છે, પરંતુ વૃદ્ધ જનસંખ્યા વધવાથી સમાજ પર નવા પ્રકારના પડકાર ઊભા થશે.

વિવાહ અને પરિવારના નિર્ણયોનો પ્રભાવ

અનિલ ચંદ્રન અનુસાર મોડેથી થયેલા લગ્ન અને વધતી ભણેલી વસ્તી, ખાસ કરીને મહિલાઓ, બાળકોના મામલામાં વધુ સમજદારી પૂર્વક નિર્ણય લે રહી છે. તેઓ બાળકોની સંખ્યા અને સંભાળને ધ્યાનમાં રાખીને પરિવારનું આયોજન કરી રહી છે. આવું વર્તન ન માત્ર પ્રજનન દર ઘટાડવામાં મદદરૂપ છે, પરંતુ સમાજના વિકાસ માટે પણ અનુકૂળ છે.

વસ્તી નિયંત્રણ કાર્યક્રમો

સરકારી ગર્ભનિર્વંધક કાર્યક્રમો, જથ્થાબંધ પરિવાર યોજના અને આરોગ્ય સેવાઓનો વિસ્તાર પ્રજનન દર ઘટાડવામાં મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યો છે. પતિ-પત્નિ વચ્ચે બાળકોની સંખ્યા પર સમજદારીપૂર્વક નિર્ણય લેવામાં આવી રહ્યો છે, જે વધુ સુસંગત અને કુશળ પરિવારો નિર્માણ માટે ફાયદાકારક છે.

ભવિષ્યની દૃષ્ટિ

વિશેષજ્ઞોની આગાહી અનુસાર, 2080 સુધીમાં દેશની વસ્તી 1.8 થી 1.9 અબજ લોકો વચ્ચે સ્થિર રહી શકે છે. આ નવા પરિવર્તનને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર અને નીતિ નિર્માતાઓને લાંબા ગાળાના આરોગ્ય, શિક્ષણ અને વસ્તી નિયંત્રણના કાર્યક્રમોને વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. વસ્તીનું સ્થિર થવું દેશ માટે એક પડકાર છે, પરંતુ યોગ્ય આયોજન અને નીતિઓ સાથે આ સ્થિતિને લાભકારી બનાવવી શક્ય છે.

આ રીતે, ભારતમાં પ્રજનન દરમાં ઘટાડો, વધતી શિક્ષણ સ્તર અને આરોગ્ય સેવાઓનો વિકાસ સાથે, વસ્તીનું પ્રભાવશાળી આયોજન ભવિષ્યમાં દેશને વધુ મજબૂત અને સુસ્થિત બનાવી શકે છે.