કામકાજી મહિલાઓ અને વિદ્યાર્થીનીઓ માટે માસિક ધર્મ દરમિયાન ફરજીયાત રજા આપવાની માંગ અંગે કરવામાં આવેલી અરજી પર સુનાવણી કરવા માટે Supreme Court of Indiaએ ઈન્કાર કર્યો છે. અદાલતે જણાવ્યું કે આવી વ્યવસ્થા ફરજીયાત બનાવવાથી મહિલાઓને લાભ કરતાં નુકસાન વધુ થઈ શકે છે. અદાલતના મતે, જો માસિક ધર્મને આધારે ફરજીયાત રજા આપવામાં આવે તો તે મહિલાઓને કમજોર માનસિકતા ધરાવતી તરીકે રજૂ કરવાનો સંદેશ આપી શકે છે.

આ મામલે સુનાવણી દરમિયાન અદાલતે મહત્વપૂર્ણ ટિપ્પણીઓ કરી હતી. ચીફ જસ્ટીસ Justice Surya Kantએ જણાવ્યું કે જો આવા પ્રકારની રજાઓ ફરજીયાત કરવામાં આવે તો કામકાજના સ્થળોએ મહિલાઓની નિમણૂક અંગે નવો વિચાર ઉભો થઈ શકે છે. ખાસ કરીને જવાબદારીવાળા અથવા મહત્વના પદો માટે મહિલાઓને પસંદ કરતી વખતે સંસ્થાઓમાં સંકોચ ઉભો થઈ શકે છે.

અદાલતનું માનવું છે કે આવી નીતિ અમલમાં મુકવામાં આવે તો મહિલાઓને સમાન તક આપવાના પ્રયાસોને અસર થઈ શકે છે. ચીફ જસ્ટીસે વધુમાં જણાવ્યું કે જો મહિલાઓ માટે ખાસ પ્રકારની રજાઓ ફરજીયાત બનાવવામાં આવે તો કાર્યસ્થળ પર એવો માહોલ ઉભો થઈ શકે છે કે મહિલાઓ નબળી માનસિકતા ધરાવે છે અથવા તેઓ કામના દબાણને સંભાળી શકતી નથી. આ પ્રકારની માન્યતાઓ મહિલાઓની પ્રગતિમાં અવરોધ બની શકે છે.
 

આ અરજી શૈલેન્દ્ર મણી ત્રિપાઠી દ્વારા દાખલ કરવામાં આવી હતી, જેમાં માંગ કરવામાં આવી હતી કે કામકાજી મહિલાઓ તથા વિદ્યાર્થીનીઓને માસિક ધર્મ દરમિયાન ફરજીયાત રજા આપવાની વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવે. અરજદારનું કહેવું હતું કે જેમ પ્રસૂતિ દરમિયાન મહિલાઓને વિશેષ રજાઓ આપવામાં આવે છે, તેમ માસિક ધર્મ દરમિયાન પણ આરોગ્યને ધ્યાનમાં રાખીને વિશેષ રજા અંગે વિચારણા થવી જોઈએ.

પરંતુ અદાલતે આ અરજી પર સુનાવણી કરવા માટે તૈયાર ન હોવાનો નિર્ણય લીધો અને અરજદારને સરકાર પાસે આ મુદ્દે રજૂઆત કરવાની સલાહ આપી. અદાલતે જણાવ્યું કે આ મુદ્દો નીતિગત નિર્ણયનો વિષય છે અને આવા નિર્ણયો લેવાનું કામ સરકારનું છે.

આ કેસની સુનાવણી દરમિયાન Justice Joymalya Bagchiએ પણ મહત્વપૂર્ણ અવલોકન રજૂ કર્યું હતું. તેમણે આ મુદ્દાના આર્થિક અને વ્યવહારિક પાસાઓ અંગે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો હતો. તેમના મતે જો આવી ફરજીયાત રજા વ્યવસ્થા અમલમાં મુકવામાં આવે તો શું તમામ કંપનીઓ અથવા સંસ્થાઓ તેને સરળતાથી સ્વીકારી શકશે તે પણ વિચારવાનો મુદ્દો છે.

સુનાવણી દરમિયાન અરજદાર તરફથી દલીલ કરવામાં આવી હતી કે ભારતના કેટલાક રાજ્યોમાં આ પ્રકારની રજાઓ પહેલેથી જ આપવામાં આવે છે. ખાસ કરીને Kerala અને Karnataka જેવા રાજ્યોમાં કેટલીક સંસ્થાઓ અથવા શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં માસિક ધર્મ રજાની વ્યવસ્થા અમલમાં મુકાઈ છે.

આ દલીલના જવાબમાં અદાલતે જણાવ્યું કે અલગ અલગ રાજ્યો અથવા સંસ્થાઓ દ્વારા લેવામાં આવેલા નિર્ણયો તેમની પોતાની નીતિ પર આધારિત હોઈ શકે છે. પરંતુ દેશવ્યાપી સ્તરે આ પ્રકારની વ્યવસ્થા ફરજીયાત બનાવવાનો નિર્ણય નીતિગત મુદ્દો છે અને તે માટે સરકારને વિચારણા કરવી જોઈએ.

સુપ્રીમ કોર્ટે અંતે સ્પષ્ટ કર્યું કે તે આ અરજી પર સુનાવણી કરવા માંગતું નથી અને અરજદારને યોગ્ય માધ્યમ તરીકે સરકાર પાસે રજૂઆત કરવાની સલાહ આપી. અદાલતના આ નિર્ણય પછી માસિક ધર્મ રજાને લઈને ફરી એકવાર ચર્ચા તેજ બની છે.

એક તરફ કેટલાક લોકો મહિલાઓના આરોગ્યને ધ્યાનમાં રાખીને આવી રજાઓની જરૂરિયાત દર્શાવે છે, જ્યારે બીજી તરફ કેટલાક નિષ્ણાતો માને છે કે ફરજીયાત વ્યવસ્થા બનાવવાથી મહિલાઓને સમાન તક મળવામાં અવરોધ ઉભો થઈ શકે છે.

આ રીતે સુપ્રીમ કોર્ટે આ મુદ્દે મહત્વપૂર્ણ અભિપ્રાય આપતા જણાવ્યું કે મહિલાઓને સશક્ત બનાવવા માટે એવી નીતિઓ જરૂરી છે જે તેમને કમજોર તરીકે નહીં પરંતુ સમર્થ અને સક્ષમ તરીકે રજૂ કરે.