વેટિકન સિટી—દુનિયાનો સૌથી નાનો પરંતુ સૌથી અનોખો દેશ. માત્ર 0.44 ચોરસ કિલોમીટર વિસ્તારમાં ફેલાયેલો આ દેશ ઇટાલીની રાજધાની રોમની વચ્ચે સ્થિત છે. કદમાં નાનો હોવા છતાં વેટિકન સિટી તેના ઇતિહાસ, સંસ્કૃતિ, ધાર્મિક મહત્વ અને અદભુત વ્યવસ્થાઓને કારણે સમગ્ર વિશ્વમાં ખાસ ઓળખ ધરાવે છે. આ દેશ વિશે સૌથી આશ્ચર્યજનક વાત એ છે કે અહીં કોઈ શાળા નથી, કોઈ શિક્ષક નથી, છતાં શિક્ષણની કોઈ કમી નથી.

વેટિકન સિટીની કુલ વસ્તી આશરે 800 થી 900 લોકોની છે. આ વસ્તીમાં મોટા ભાગે કેથોલિક પાદરીઓ, નન, ધાર્મિક અધિકારીઓ અને સ્વિસ ગાર્ડના સૈનિકોનો સમાવેશ થાય છે. અહીં સામાન્ય નાગરિકોની જેમ પરિવાર સાથે રહેતી વસ્તી બહુ ઓછી છે. સૌથી મહત્વની વાત એ છે કે અહીં કોઈ બાળક કાયમી રીતે વસતું નથી, જેના કારણે પ્રાથમિક કે માધ્યમિક શિક્ષણ માટે શાળાઓ બનાવવાની જરૂર ક્યારેય પડી નથી.
 

જન્મથી નહીં, સેવામાંથી મળે છે નાગરિકત્વ

વેટિકન સિટીની નાગરિકત્વ વ્યવસ્થા દુનિયાથી એકદમ અલગ છે. અન્ય દેશોની જેમ અહીં જન્મના આધારે નાગરિકત્વ મળતું નથી. વેટિકન સિટીમાં નાગરિકત્વ માત્ર તેમને જ આપવામાં આવે છે જે ‘હોલી સી’ (Holy See) માટે કાર્યરત હોય. તેમાં પોપ, પાદરીઓ, વરિષ્ઠ અધિકારીઓ અને સ્વિસ ગાર્ડના સભ્યોનો સમાવેશ થાય છે. જેમજ તેમની સેવા પૂર્ણ થાય છે, તેમનું નાગરિકત્વ પણ આપોઆપ સમાપ્ત થઈ જાય છે. આ કારણે અહીં પેઢી દર પેઢી વસવાટ કરતું કોઈ સમાજ રચાતો નથી.
 

બાળકો ભણવા ક્યાં જાય છે?

જો વેટિકન સિટીમાં કામ કરતા સ્વિસ ગાર્ડના સભ્યોને બાળકો હોય, તો તેઓ વેટિકન સિટીની અંદર ભણતા નથી. આવા બાળકો દરરોજ અભ્યાસ માટે પડોશી દેશ ઇટાલીના રોમ શહેરમાં આવેલી શાળાઓમાં જાય છે. વેટિકન સિટી સરકાર આ વ્યવસ્થાને સંપૂર્ણ સહયોગ આપે છે. આ રીતે, ભલે દેશની અંદર શાળાઓ ન હોય, પરંતુ શિક્ષણની વ્યવસ્થા સુવ્યવસ્થિત રીતે સંચાલિત થાય છે.
 

ઉચ્ચ શિક્ષણનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર

આ વાત પણ રસપ્રદ છે કે વેટિકન સિટીમાં શાળાઓ ન હોવા છતાં તે ઉચ્ચ શિક્ષણનું વૈશ્વિક કેન્દ્ર માનવામાં આવે છે. અહીં આશરે ૬૫ જેટલી પોન્ટિફિકલ યુનિવર્સિટીઓ અને ધાર્મિક સંસ્થાઓ કાર્યરત છે, જે મુખ્યત્વે ધર્મશાસ્ત્ર, તત્વજ્ઞાન, કાનૂન અને ઈતિહાસ જેવા વિષયોમાં ઉચ્ચ અભ્યાસ કરાવે છે. આ સંસ્થાઓ મુખ્યત્વે રોમ શહેરમાં સ્થિત છે અને વિશ્વભરના વિદ્યાર્થીઓ અહીં અભ્યાસ કરવા આવે છે.
 

નાનો દેશ, મોટા વિશ્વ વિક્રમો

વેટિકન સિટી કદમાં નાનો હોવા છતાં અનેક વિશ્વ વિક્રમો ધરાવે છે. અહીં દુનિયાની સૌથી નાની રેલ્વે લાઈન આવેલી છે, જે માત્ર થોડા સો મીટર લાંબી છે. એટલું જ નહીં, અહીં આવેલું દુનિયાનું એકમાત્ર ATM એવું છે જેમાં સૂચનાઓ લેટિન ભાષામાં આપવામાં આવે છે—જે ભાષા આજે પણ વેટિકન સિટીની સત્તાવાર ભાષા ગણાય છે.

વેટિકન સિટીની સૌથી વિશેષ ઓળખ એ છે કે આ દુનિયાનો એકમાત્ર એવો દેશ છે જેને સંપૂર્ણ રીતે ‘યુનેસ્કો વર્લ્ડ હેરિટેજ સાઇટ’ જાહેર કરવામાં આવ્યો છે. અહીંની જમીનનો મોટો ભાગ ભવ્ય ચર્ચો, ઐતિહાસિક મ્યુઝિયમો, આર્ટ ગેલેરીઓ અને સુંદર બગીયાઓથી ઘેરાયેલો છે.
 

અનોખી દુનિયાનો અનોખો દેશ

વેટિકન સિટી સાબિત કરે છે કે દેશનું મહત્વ તેના કદથી નહીં, પરંતુ તેની સંસ્કૃતિ, વિચારધારા અને વૈશ્વિક પ્રભાવથી નક્કી થાય છે. જ્યાં શાળાઓ નથી, ત્યાં પણ શિક્ષણ છે; જ્યાં બાળકો નથી, ત્યાં પણ ભવિષ્ય માટેની દિશા છે. આ અનોખી વ્યવસ્થાઓ વેટિકન સિટીને દુનિયાના અન્ય તમામ દેશોથી અલગ અને વિશિષ્ટ બનાવે છે.