ઈમ્પોર્ટ ડ્યુટી ઘટાડ્યા છતાં કેમ મોંઘું થઈ રહ્યું છે ઇંધણ?

દેશમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના વધતા ભાવો ફરી ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યા છે. કેન્દ્ર સરકારે માર્ચ 2026માં પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની સ્પેશિયલ એડિશનલ એક્સાઇઝ ડ્યુટી (SAED)માં ઘટાડો કરીને લોકોને રાહત આપવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો, છતાં ઘણા શહેરોમાં ઇંધણના ભાવોમાં ખાસ ઘટાડો જોવા મળ્યો નથી. જેના કારણે સામાન્ય લોકોમાં સવાલ ઊભો થયો છે કે જ્યારે સરકાર ટેક્સ ઘટાડે છે, ત્યારે પેટ્રોલ અને ડીઝલ સસ્તું કેમ નથી થતું?

આ પાછળનું સૌથી મોટું કારણ વૈશ્વિક ક્રૂડ ઓઇલ માર્કેટ માનવામાં આવે છે. ભારત પોતાની જરૂરિયાતનું મોટાભાગનું ક્રૂડ ઓઇલ આયાત કરે છે. આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ વધે એટલે તેની સીધી અસર ભારતીય બજારમાં જોવા મળે છે. હાલમાં સ્ટ્રેટ ઓફ હોર્મુઝ વિસ્તારમાં વધેલા તણાવને કારણે વૈશ્વિક સપ્લાય ચેઇન પર અસર પડી છે, જેના કારણે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ ફરી વધી રહ્યા છે.
 

પેટ્રોલ-ડીઝલના ભાવ પાછળનું આર્થિક ગણિત સમજીએ

કેન્દ્ર સરકારે 27 માર્ચ, 2026ના રોજ પેટ્રોલ અને ડીઝલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો કર્યો હતો. આ નિર્ણય હેઠળ પેટ્રોલ પરની એક્સાઇઝ ડ્યુટી પ્રતિ લીટર ત્રણ રૂપિયા સુધી ઘટાડવામાં આવી હતી, જ્યારે ડીઝલ પરની ડ્યુટી લગભગ શૂન્ય કરવામાં આવી હતી. સરકારના અંદાજ પ્રમાણે આ પગલાના કારણે ચાલુ નાણાકીય વર્ષમાં લગભગ 30 હજાર કરોડ રૂપિયાનું આવક નુકસાન થવાનું છે.

સરકારનું કહેવું છે કે વૈશ્વિક બજારમાં વધતા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવનો સીધો બોજ સામાન્ય જનતા પર ન પડે તે માટે સરકારે પોતાની આવકમાં ઘટાડો સ્વીકાર્યો છે. જોકે, પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવ માત્ર ટેક્સ પર આધારિત નથી. તેમાં આંતરરાષ્ટ્રીય ક્રૂડના ભાવ, ડોલર સામે રૂપિયાની સ્થિતિ, રિફાઇનિંગ ખર્ચ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન ખર્ચ અને રાજ્ય સરકારોના વેટનો પણ સમાવેશ થાય છે.

આથી જ ટેક્સ ઘટાડ્યા પછી પણ લોકો સુધી સંપૂર્ણ રાહત પહોંચતી નથી.
 

ઓઇલ બોન્ડથી લઈને ટેક્સ કટ સુધી: શું છે આખી કહાની?

વિપક્ષ કોંગ્રેસ સરકાર પર ભારે ટેક્સ વસૂલવાનો આરોપ લગાવી રહી છે. કોંગ્રેસનું કહેવું છે કે વર્ષ 2014માં પેટ્રોલનો ભાવ આશરે 71 રૂપિયા પ્રતિ લીટર હતો, જ્યારે આજે ઘણા શહેરોમાં તે 95થી 100 રૂપિયાની વચ્ચે પહોંચી ગયો છે.

પરંતુ આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે 2014ના સસ્તા પેટ્રોલ પાછળનું સાચું આર્થિક ચિત્ર અલગ હતું. યુપીએ સરકારના સમયમાં વધતા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવનો બોજ સીધો લોકો પર ન પડે તે માટે સરકારે ‘ઓઇલ બોન્ડ’ બહાર પાડ્યા હતા. વર્ષ 2005થી 2010 દરમિયાન આશરે 1.34 લાખ કરોડ રૂપિયાનાં ઓઇલ બોન્ડ જાહેર કરાયા હતા.

તેનો અર્થ એવો હતો કે તે સમયના ઓછા ઇંધણના ભાવ પાછળનો વાસ્તવિક ખર્ચ તરત સરકાર દ્વારા ચૂકવવામાં આવ્યો નહોતો, પરંતુ ભવિષ્યની સરકારો પર દેવાના રૂપમાં મૂકવામાં આવ્યો હતો.
 

સરકારનો દાવો અને વિપક્ષના સવાલ વચ્ચેનું સત્ય

વર્તમાન સરકારનું કહેવું છે કે અગાઉની સરકારોએ ઓઇલ બોન્ડ દ્વારા ભવિષ્યની પેઢી પર દેવાનો બોજ મૂક્યો હતો, જ્યારે હાલની સરકાર સીધો અને પારદર્શક ટેક્સ કટનો રસ્તો અપનાવી રહી છે.

વર્ષ 2022 અને 2026 દરમિયાન જ્યારે ક્રૂડ ઓઇલના ભાવમાં વધારો થયો, ત્યારે સરકારે સીધો એક્સાઇઝ ડ્યુટીમાં ઘટાડો જાહેર કર્યો હતો. સરકારે નવા બોન્ડ બહાર પાડવાને બદલે પોતાની આવકમાં ઘટાડો સ્વીકાર્યો હતો જેથી લોકો પર વધતી મોંઘવારીનો બોજ ઓછો થઈ શકે.

જોકે, વિરોધ પક્ષનું માનવું છે કે કેન્દ્ર સરકાર હજુ પણ ઇંધણ પર ભારે ટેક્સ વસૂલે છે અને સામાન્ય લોકોને પૂરતી રાહત મળી રહી નથી. આ મુદ્દે રાજકીય ઘર્ષણ સતત વધી રહ્યું છે.
 

જૂના દેવાના બોજ વચ્ચે ઇંધણના ભાવ કેમ સ્થિર નથી?

આર્થિક નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ઇંધણના ભાવમાં અસ્થિરતા પાછળ જૂના દેવાનો બોજ પણ એક મોટું કારણ છે. વર્તમાન સરકાર પર હજુ પણ અગાઉના ઓઇલ બોન્ડનું વ્યાજ અને મૂળ રકમ ચૂકવવાની જવાબદારી છે.

સરકારી આંકડાઓ મુજબ છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં હજારો કરોડ રૂપિયાનું વ્યાજ અને બોન્ડની રકમ ચૂકવવામાં આવી છે. આથી સરકાર માટે એક તરફ ઇંધણના ભાવ નિયંત્રણમાં રાખવા અને બીજી તરફ નાણાકીય સંતુલન જાળવવું પડકારરૂપ બની ગયું છે.

નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે જો વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ સ્થિર રહેશે અને ડોલર સામે રૂપિયો મજબૂત બનશે તો આગામી સમયમાં પેટ્રોલ અને ડીઝલના ભાવમાં રાહત મળી શકે છે. પરંતુ હાલ વૈશ્વિક તણાવ, વધતા આયાત ખર્ચ અને જૂના દેવાના બોજ વચ્ચે ઇંધણના ભાવ પર સંપૂર્ણ નિયંત્રણ મેળવવું સરળ નથી.