ગુજરાતના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં દર વર્ષે ઉજવાતો ‘વ્હેલ શાર્ક દિવસ’ આ વર્ષે 20 નવેમ્બરે 19મા સંસ્કરણમાં ઉજવાયો. આ વિશેષ કાર્યક્રમ જૂનાગઢ જિલ્લાના માંગરોળમાં યોજાયો હતો અને ગુજરાત સરકાર, સ્થાનિક સમુદાય અને માછીમારોના સહકારનું પ્રતિનિધિત્વ કરતો રહ્યો. આ દિવસે વિશ્વની સૌથી મોટી માછલી, વ્હેલ શાર્કના સંરક્ષણ માટેના પ્રેરણાદાયક પ્રયાસોને ઉજાગર કરવામાં આવ્યા.

ગુજરાતના માછીમારોએ વ્હેલ શાર્કના સંરક્ષણ માટે જે પ્રયાસો કર્યા છે, તે અત્યંત પ્રશંસનીય છે. છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં 1000થી વધુ વ્હેલ શાર્કને સુરક્ષિત રીતે દરિયામાં છોડવામાં આવ્યા છે. પહેલાં જ્યાં વ્હેલ શાર્કનો શિકાર થતો હતો, આજે તે જ માછીમારો તેના ‘સંરક્ષક’ બનીને ઊભા રહ્યા છે. આ પરિવર્તન માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના સહકારનું શ્રેષ્ઠ ઉદાહરણ છે.

આ પરિવર્તન વર્ષ 2006માં શરૂ થયું, જ્યારે ગુજરાત સરકારે વ્હેલ શાર્કના શિકારને રોકવા માટે વ્યાપક જાગૃતિ અભિયાન શરૂ કર્યું. 2007માં રાજ્યના દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં વ્હેલ શાર્ક દિવસની સત્તાવાર ઉજવણી શરૂ કરવામાં આવી. અભિયાનનો સૌથી મહત્વનો ભાગ માછીમારોને પ્રોત્સાહિત કરવાનો હતો. વ્હેલ શાર્કને બચાવતા સમયે જો માછીમારોની જાળને નુકસાન થાય, તો તેમને રૂ.50,000 સુધીનું વળતર આપવામાં આવે છે. આ નીતિ માછીમારો માટે એક મોટું પ્રોત્સાહન બની.

આ સકારાત્મક નીતિ અને સતત જાગૃતિના કારણે સૌરાષ્ટ્રના માછીમારોની માનસિકતામાં ગભરતી પરિવર્તન જોવા મળ્યું છે. હવે તેઓ વ્હેલ શાર્કને જાળમાંથી મુક્ત કરવામાં માત્ર સહકાર જ નહીં, પરંતુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવે છે. માછીમારો સમજી ચૂક્યા છે કે દરિયાઈ જીવનનું સંરક્ષણ જ તેમનું ભવિષ્ય છે.

ગુજરાતનું વ્હેલ શાર્ક સંરક્ષણ અભિયાન માત્ર રાજ્યમાં જ નહીં, પરંતુ વિશ્વમાં પણ એક સફળ મોડેલ તરીકે ઓળખાય છે. આ અભિયાન ધર્મ અને સંસ્કૃતિ સાથે પણ જોડાયું છે. સ્થાનિક ધર્મ ગુરુઓ અને સંતોએ વ્હેલ શાર્કને 'દરિયાની દીકરી' તરીકે ઓળખાવી, જેનાથી માછીમારોમાં તેના પ્રત્યે લાગણી અને આદર ઉત્પન્ન થયો.

દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં શાળાના બાળકો અને યુવાનોને વ્હેલ શાર્કના મહત્વ વિશે શિક્ષણ આપવામાં આવ્યું છે. માછીમારોને વિશેષ તાલીમ આપવામાં આવી છે કે કેવી રીતે વ્હેલ શાર્કને નુકસાન પહોંચાડ્યા વિના જાળમાંથી મુક્ત કરવું. આ સાથે વળતર યોજના પણ અમલમાં આવી છે, જેના દ્વારા જો માછીમારોની જાળને નુકસાન થાય તો તેમને રૂ.50,000 સુધીનું વળતર આપવામાં આવે છે.

ટેગિંગ પ્રોગ્રામ દ્વારા વન વિભાગ અને સંરક્ષણ સંસ્થાઓ વ્હેલ શાર્કને સેટેલાઇટ ટેગ લગાવી તેમની સ્થળાંતર માર્ગો અને દરિયાકાંઠાના વિસ્તારોમાં હાજરીનો સમયગાળો જોઈને સંરક્ષણ નીતિ વધુ અસરકારક બનાવી રહી છે.

આ ત્રિ-સ્તરીય અભિગમ – જાગૃતિ, પ્રોત્સાહન અને સંશોધન – ગુજરાતના દરિયાકાંઠાને વ્હેલ શાર્ક માટે વિશ્વના સૌથી સુરક્ષિત સંરક્ષણ વિસ્તારોમાં એક બનાવે છે. માનવ અને પ્રકૃતિ વચ્ચેના આ સહકારના અભિયાનથી સમગ્ર વિશ્વને પ્રેરણા મળી છે, અને અન્ય દરિયાકાંઠાના વિસ્તારો માટે આ મોડેલ અનુસરણીય છે.

વ્હેલ શાર્ક દિવસ માત્ર એક ઉજવણી નહીં, પરંતુ દરિયાઈ જીવનની સાચી કીમત અને પ્રકૃતિ સાથે માનવતાના સંબંધની જાગૃતિ માટે મહત્વપૂર્ણ દિગ્દર્શક બની રહ્યો છે. ગુજરાતના માછીમારો આ વાતને પ્રતિબિંબિત કરે છે કે શિકારને છોડીને સંરક્ષણ તરફના માર્ગે આગળ વધવું દરેક વ્યક્તિ માટે જરૂરી છે.