હવે કફ સિરપ માટે ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શનને ફરજિયાત બનાવવાના કેન્દ્ર સરકારના તાજેતરના નિર્ણયને લઈને દેશભરમાં ચર્ચાનો માહોલ સર્જાયો છે. મધ્ય પ્રદેશમાં કફ સિરપના સેવન બાદ નોંધાયેલા બાળકોના મોત અને છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતમાં બનેલી દવાઓને કારણે વિદેશોમાં પણ બાળકોના મૃત્યુની ઘટનાઓ સામે આવતા, સરકારે આ મુદ્દાને અત્યંત ગંભીરતાથી લઈને દવાઓના વપરાશમાં કડક નિયંત્રણ લાવવાનો નિર્ણય કર્યો છે. ઔષધ પરામર્શ સમિતિની 67મી બેઠકમાં આ નિર્ણયને સત્તાવાર મંજૂરી મળતા, આવનારા દિવસોમાં કફ સિરપનું વેચાણ સંપૂર્ણપણે ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન આધારિત બનશે.

આ પહેલાં કફ સિરપ સામાન્ય રીતે 'ઓવર ધ કાઉન્ટર' સરળતાથી મળી જતો હતો. ઠંડી, ખાંસી, એલર્જી કે સામાન્ય તબિયત બગડવા જેવી પરિસ્થિતિમાં લોકો મોટેભાગે મેડિકલ પર જઈને ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન વિના કફ સિરપ ખરીદી લેતા. ઘણા વિસ્તારોમાં માતા-પિતાઓ બાળકોને પણ સ્વતંત્ર રીતે સિરપ આપતા હતા, કારણ કે તેને સામાન્ય અને ઓછું જોખમી માનવામાં આવતું હતું. પરંતુ છેલ્લા સમયમાં થયેલી ઘટના–ઘટનાઓએ સાબિત કર્યું કે દવાઓનો આ પ્રકારનો બિનમર્યાદિત અને અનિયંત્રિત ઉપયોગ કેટલો જોખમી બની શકે છે.

મધ્ય પ્રદેશના છિંદવાડા જિલ્લાના 24 બાળકોના મોતે આખા આરોગ્યતંત્રને હચમચાવી દીધું હતું. 'કોલ્ડ્રિફ' નામની કફ સિરપ પીધા બાદ બાળકોમાં કિડની ફેલ થવા લાગી અને થોડા જ દિવસોમાં અનેક treatable કેસો મોતમાં ફેરવાઈ ગયા. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે સિરપમાં ભેળસેળ અને રાસાયણિક તત્વોની ખતરનાક માત્રા હતી. આ ઘટના કોઈ એક રાજ્ય સુધી મર્યાદિત નહીં રહેતાં રાજસ્થાન અને ગુજરાતમાં પણ સમાન પ્રકારની ફરિયાદો આવી. આ બધાએ કેન્દ્ર સરકારને દવાઓની ગુણવત્તા અને વેચાણની વ્યવસ્થા પર ફરી વિચારવા મજબૂર કરી.

માત્ર ભારતમાં જ નહીં, પરંતુ વિદેશોમાં પણ ભારતીય દવાઓને લઈને ભયંકર તસવીર જોવા મળી. 2022–23 દરમિયાન ઇન્ડોનેશિયામાં 200થી વધુ બાળકોના મોત થયા હતા. ઉઝબેકિસ્તાનમાં 68 બાળકો મૃત્યુ પામ્યા, જેમાં ભારતીય કંપની દ્વારા બનાવવામાં આવેલી કફ સિરપ મુખ્ય કારણ હોવાનું જાણવા મળ્યું. ગામ્બિયામાં પણ સમાન પ્રકારની ઘટના સામે આવી હતી. આ ઘટનાઓે વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની "વિશ્વની ફાર્મસી" તરીકેની પ્રતિષ્ઠાને ગંભીર નુકસાન પહોંચાડ્યું હતું. વિશ્વ આરોગ્ય સંસ્થા (WHO)એ ભારતમાં બનેલી કેટલીક દવાઓને “ખતરનાક” તરીકે ચિહ્નિત કરીને તેમની ગુણવત્તા અંગે સવાલો ઉભા કર્યા હતા, જેમાં 'કોલ્ડ્રિફ', 'રેસ્પિફ્રેશ ટીઆર' અને 'રીલાઇફ' જેવા બ્રાન્ડ સામેલ હતા.

આ નિર્ણય પાછળ સરકારનો મુખ્ય હેતુ છે—દવાઓનો ઉપયોગ નિયમિત અને સુરક્ષિત કરવો. કફ સિરપ દેખાવમાં સરળ દવા હોય, છતાં તેમાં રહેલા કેટલાક તત્વો બાળકો અને વૃદ્ધો માટે જોખમી સાબિત થઈ શકે છે. વધુમાં, અનેક યુવાનો દ્વારા કફ સિરપનો નશા તરીકે દુરૂપયોગ પણ થાય છે. અનેક પ્રકારની કફ સિરપમાં Кodeine જેવા તત્વો હોય છે જે વ્યસનકારક હોય છે. છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી સરકારને આ મુદ્દે ચિંતા હતી, પરંતુ મધ્ય પ્રદેશની ઘટનાએ આ મુદ્દાને અત્યંત તાત્કાલિક બનાવી દીધો.

એન્ટિબાયોટિક્સના બિનજરૂરી ઉપયોગને નિયંત્રિત કરવાનું પણ સરકારનું મહત્વનું ધ્યેય છે. લોકો ઘણીવાર ડોક્ટરની સલાહ લીધા વગર જ એન્ટિબાયોટિક દવાઓ ખરીદી લે છે, જેના લીધે શરીરમાં દવાઓની અસર ઘટે છે અને એન્ટિબાયોટિક રેઝિસ્ટન્સ જેવી ગંભીર સમસ્યા ઊભી થાય છે. વિશ્વ આરોગ્ય ક્ષેત્રે આને હવે સૌથી ગંભીર પડકારોમાંની એક ગણવામાં આવે છે. આ નવા નિયમ સાથે, દર્દીઓને ડોક્ટર સાથે સલાહ કર્યા વગર એન્ટિબાયોટિક્સ કે અસરકારક દવાઓ મેળવવી મુશ્કેલ બની જશે, જે લાંબા ગાળે આરોગ્યક્ષેત્ર માટે સકારાત્મક સાબિત થશે.

ડોક્ટર પ્રિસ્ક્રિપ્શન ફરજિયાત બનતા હવે દવા વેચાણમાં પારદર્શિતા વધશે. મેડિકલ સ્ટોર્સને પણ દવા વેચતી વખતે જવાબદારીપૂર્વક કામ કરવું પડશે, કારણ કે કાયદાનો ભંગ થાય તો કડક કાર્યવાહીની શક્યતા રહેશે. સાથે જ, ડોક્ટરો પણ દર્દીની હાલત અનુસાર યોગ્ય દવા અને માત્રા નક્કી કરી શકશે, જે સલામતીની દૃષ્ટિએ અત્યંત અગત્યનું પગલું છે.

આર્થિક અને વહીવટી દૃષ્ટિએ પણ આ નીતિ મહત્વપૂર્ણ છે. દવા ઉત્પાદક કંપનીઓ પર નિયમન વધારે કડક બનશે અને ગુણવત્તા ધોરણોનું પાલન ફરજિયાત રહેશે. WHO દ્વારા નિવેદન બાદ સરકાર હવે દવાઓની નિકાસ સાથે–સાથે સ્થાનિક વપરાશને પણ વિશ્વસનીય બનાવવા ઈચ્છે છે.

આ નિર્ણયનો સીધો પ્રભાવ સામાન્ય લોકોને પડશે. સામાન્ય ઠંડી-ખાંસી માટે પણ હવે ડોક્ટર પાસે જવું ફરજિયાત બનશે, જે કેટલાક લોકોને અસાર લાગે. પરંતુ લાંબા ગાળે આ પગલું આરોગ્યની દૃષ્ટિએ અત્યંત જરૂરી છે. ભેળસેળવાળી દવાઓ, નશીલા તત્વો અને બિનજરૂરી દવાઓના ઉપયોગની સમસ્યા ઘટાડવા માટે આ પ્રકારના નિયમો અનિવાર્ય છે.

હકીકતમાં, આ નિર્ણય માત્ર કફ સિરપ સુધી મર્યાદિત નથી—આ આરોગ્યક્ષેત્રમાં ગુણવત્તા અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો એક મોટો અને જરૂરી સુધારાત્મક પગલું છે. સરકાર દ્વારા લેવામાં આવેલા આ નવા નિર્ણયથી દવાઓના ઉપયોગમાં વધુ સચેતના અને જવાબદારી આવશે, જે અંતમાં લોકોને વધુ સુરક્ષિત અને સ્વસ્થ જીવન તરફ દોરી જશે.