સૂર્ય દ્વારા છોડાતી શક્તિશાળી કિરણો અને ચાર્જ્ડ કણો કારણે દુનિયાભરના હવાઈ ક્ષેત્રમાં અચાનક ચિંતાનો માહોલ સર્જાયો છે. Airbus A320 સિરીઝના વિમાનોમાં જોવા મળેલી ટેકનિકલ ખામીને લઈને એરબસે 28 નવેમ્બર, 2025ના રોજ વૈશ્વિક ઍલર્ટ જાહેર કર્યું, જેના કારણે 6,000 જેટલા વિમાનો પર અસર થઈ છે. ભારતમાં હાલ ઓપરેટ થઈ રહેલા લગભગ 400 એરબસ A320 પ્રકારના વિમાનો પણ આ સમસ્યાની ઝપેટમાં આવેલા છે. DGCAએ તાત્કાલિક પગલા લેતા તમામ કંપનીઓને તેમના વિમાનોમાં ઉપયોગમાં લેવાતા ELAC—Elevator and Aileron Computer—બદલવાના આદેશ આપ્યા છે.

સોલાર રેડિયેશન શું અને કેવી રીતે કરે છે અસર?

સૂર્ય દરેક મિનિટે લાખો મેગાવોટ ઊર્જા ઉત્સર્જિત કરે છે. આ ઊર્જામાં માત્ર પ્રકાશ અને ઉષ્મા જ નહીં, પરંતુ અલ્ટ્રાવાયોલેટ રે, પ્રોટોન, ઇલેક્ટ્રોન અને અન્ય ચાર્જ્ડ પાર્ટિકલ્સનો સમાવેશ થાય છે. આ ચાર્જ્ડ કણોનું જોર વધારે હોય તો તેને "સોલાર રેડિયેશન" કહેવાય છે. જ્યારે સૂર્ય પર સોલાર ફ્લેર અથવા સોલાર સ્ટોર્મ થાય ત્યારે તેનું પ્રભાવ પૃથ્વીના મેગ્નેટિક ફિલ્ડ પર પડે છે અને આવી સ્થિતિમાં ઊંચાઈએ ઉડતા વિમાનની ઈલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમો પર તેનો ગંભીર પ્રભાવ પડી શકે છે.

વિમાન જેમ જેમ 35,000 ફૂટ કે તેથી ઊંચે ઉડે છે, તેમ તેમ તે વાતાવરણના તે સ્તરમાં પ્રવેશ કરે છે જ્યાં સોલાર રેડિયેશનનો પ્રભાવ વધારે રહે છે. આવા રેડિયેશનનો સીધો પ્રભાવ ખાસ કરીને ફ્લાઈટ કંટ્રોલ સિસ્ટમમાં વપરાતા સેમીકન્ડક્ટર ચિપ્સ અને મેમરી પર થાય છે.

મુખ્ય ટેક્નિકલ સમસ્યા: ‘બિટ ફ્લિપ’

એરબસના જણાવ્યા મુજબ સમસ્યાનો મૂળ મુદ્દો છે—બિટ ફ્લિપ.

વિમાનની તમામ ઈલેક્ટ્રોનિક સિસ્ટમો બાઈનરી ભાષા (0 અને 1) પર ચાલે છે. દરેક કમાન્ડ, દરેક ડેટા, દરેક મેમરી બિટ આ બે આકાડા પર આધારિત હોય છે. પરંતુ સોલાર રેડિયેશનના ભારે પ્રભાવથી કોઈપણ બિટનું મૂલ્ય 0માંથી 1 અથવા 1માંથી 0 થઈ શકે છે. આ પ્રક્રિયાને જ બિટ ફ્લિપ કહેવામાં આવે છે.

જો બિટ ફ્લિપ ફ્લાઈટ કંટ્રોલ કમ્પ્યુટર ELACમાં થાય તો—

• એલિવેટર (જે વિમાનના ઉપર-નીચે દિશામાં ગતિ નિયંત્રણ કરે છે)
• એલેરોન (જે વિમાનને જમણી કે ડાબી બાજુ ઝુકાવે છે)

બન્ને સિસ્ટમ ખોટા કમાન્ડ આપી શકે છે.

અર્થાત્, જો પાયલટ કોઈ કમાન્ડ ન આપે તો પણ, કમ્પ્યુટર ખોટા ડેટા વાંચે તો વિમાન અચાનક નીચે ઝૂકી શકે અથવા અચાનક વળી શકે છે.

આ પહેલાં પણ આવી ઘટના થઈ હતી

આ સમસ્યા માત્ર સિદ્ધાંતપૂર્ણ નથી—વાસ્તવિક ઉદાહરણો પણ છે.

30 ઓક્ટોબર, 2025ના રોજ JetBlue એરવેઝની એક ફ્લાઈટમાં અચાનક વિમાન પિચ-ડાઉન થઈ ગયું હતું. તે સમયે મુસાફરો કેબિનમાં ઉછળી પડ્યા હતા અને 15 જેટલા લોકો ગંભીર રીતે ઘવાયા. તપાસ બાદ સ્પષ્ટ થયું કે સોલાર રેડિયેશનના કારણે કમ્પ્યુટર ડેટા ખરાબ થઈ ગયો હતો, જેનાથી ખોટો કમાન્ડ વિમાનને ગયો.

આવા કિસ્સાઓને ધ્યાનમાં રાખીને એરબસે વૈશ્વિક સ્તરે તરત ઍલર્ટ જાહેર કર્યું.

Airbus A320 વિમાનો કેમ ખાસ અસરગ્રસ્ત?

એરબસ A320 સિરીઝ દુનિયાની સૌથી લોકપ્રિય કોમર્શિયલ વિમાનોમાંની એક છે. Indigo, Air India, Vistara, Akasa અને અન્ય એરલાઈન્સ ભારતમાં મોટા પ્રમાણમાં A320 ઓપરેટ કરે છે.

A320ની નિર્દિષ્ટ ELAC કોન્ફિગરેશનમાં વપરાતી મેમરી અને ચિપ્સ સોલાર રેડિયેશન માટે વધુ સંવેદનશીલ ગણાય છે. એરબસ અનુસાર વિશ્વમાં હાલ A320 સિરીઝના કુલ 6,000થી વધારે વિમાનો છે જે આ કન્ફિગરેશન ધરાવે છે. એટલે કે આ સમસ્યા માત્ર ભારત સુધી મર્યાદિત નથી—આ વૈશ્વિક સુરક્ષા પડકાર છે.

DGCA અને એરલાઈનની તાત્કાલિક કાર્યવાહી

એરબસના ઍલર્ટ બાદ DGCAએ ભારતમાં ઓપરેટર્સને નીચેના આદેશ આપ્યા છે—

• બધા પ્રભાવિત A320 વિમાનોમાં ELAC કમ્પ્યુટર યુનિટ બદલવા.
• નવા અપડેટેડ સોફ્ટવેર સાથે જ વિમાનને ઉડાન માટે મંજૂરી મળશે.
• વિજળી, સેન્સર્સ અને ફ્લાઈટ કંટ્રોલ સિસ્ટમમાં વધારાની ચકાસણી ફરજિયાત હશે.

આ પગલાંને કારણે ટૂંકા ગાળે કેટલીક ફ્લાઈટો વિલંબિત અથવા રદ થવાની શક્યતા છે, પરંતુ મુસાફરોની સુરક્ષાને ધ્યાનમાં રાખીને આ પગલું અનિવાર્ય માનવામાં આવે છે.

આ પગલાનો વૈશ્વિક હવાઈ સુરક્ષાએ શું પ્રભાવ?

સોલાર રેડિયેશનનો હવાઈ ક્ષેત્ર પર પ્રભાવ નવો નથી, પરંતુ આ ઘટનાએ તમામ દેશોને ચેતવણી આપી છે કે—

• ઊંચાઈએ ઉડતા વિમાનોને સ્પેસ વેધરથી સુરક્ષા મળે તે માટે વધુ ટેક્નોલોજીકલ સુધારા જરૂરી છે.
• ભવિષ્યમાં વધુ રેડિયેશન-પ્રૂફ ચિપ્સ અને કમ્પ્યુટર મેમરી બનાવવાની આવશ્યકતા છે.
• સોલાર સ્ટોર્મને ટ્રેક કરવા માટે હવાઈ sektorને સતત અપડેટ મળતા રહે તે પણ હવે ફરજિયાત બનશે.

એરબસ દ્વારા આપવામાં આવેલ આ ઍલર્ટ માત્ર એક ટેકનિકલ ખામીની માહિતી નથી—આ એ યાદ અપાવે છે કે આધુનિક ટેક્નોલોજી કેટલી જટિલ અને સંવેદનશીલ છે. સોલાર રેડિયેશન જેવા કુદરતી પરિબળો પણ આજના આધુનિક વિમાનોને અસર કરી શકે છે.

વિશ્વભરના 6,000 વિમાનો પર અસર પડવી એ સામાન્ય ઘટના નથી. DGCA અને એરબસે ઝડપી પગલા લઈ મુસાફરોની સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે.

આગામી સમયમાં ટેક્નોલોજીમાં વધુ સુધારા અને સુરક્ષાના વધારે સ્તરો અપનાવવામાં આવશે, જેથી સોલાર રેડિયેશનની અસરને કારણે કોઈ પણ દુર્ઘટના ન બને અને મુસાફરો નિર્ભય ઉડાન ભરી શકે.