ભારત સરકારએ વર્ષ 2027માં થનાર રાષ્ટ્રીય વસતી ગણતરીને સંપૂર્ણપણે ડિજિટલ સ્વરૂપમાં કરવા માટે ઐતિહાસિક નિર્ણય કર્યો છે. લોકસભામાં ગૃહ રાજ્ય મંત્રી નિત્યાનંદ રાયે આ મહત્વપૂર્ણ જાહેરાત કરતાં જણાવ્યું કે ભારતના ઇતિહાસમાં આ પહેલીવાર હશે જ્યારે વસ્તી ગણતરીમાં એકપણ કાગળનું ફોર્મ ઉપયોગમાં લેવાશે નહીં. તેના બદલે મોબાઇલ એપ્લિકેશન, વેબ પોર્ટલ અને ડિજિટલ ડેટા મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરવામાં આવશે.

આ નિર્ણય માત્ર ટેક્નોલોજીકલ રીઢને મજબૂત બનાવે છે એટલું જ નહીં, પરંતુ વસ્તી ગણતરી જેવી વિશ્વની સૌથી મોટી સર્વે પ્રક્રિયાને વધુ કાર્યક્ષમ, પારદર્શક અને ઝડપી બનાવવાનું લક્ષ્ય પણ ધરાવે છે.

ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી – કેવી રીતે થશે પ્રક્રિયા?

ગૃહ રાજ્ય મંત્રીના જણાવ્યા મુજબ 2027ની વસ્તી ગણતરી માટે એક ખાસ ડિજિટલ પોર્ટલ બનાવવામાં આવી રહ્યું છે. આ પોર્ટલ દ્વારા સમગ્ર દેશની ગણતરીની કામગીરીનું મોનિટરિંગ, માર્ગદર્શન અને ડેટા સ્ટોરેજ એક જ પ્લેટફોર્મ પરથી શક્ય બનશે.

નાગરિકોની ભૂમિકા

નાગરિકો પોતાના ઘરમાં બેઠા વેબ પોર્ટલ અથવા મોબાઇલ એપ દ્વારા પોતાની માહિતી સ્વતંત્ર રીતે ભરી શકશે. આથી ફિલ્ડ સ્ટાફ પરનો ભાર ઘટશે અને ડેટા કલેક્શનમાં માનવ ભૂલોની શક્યતા પણ ઓછી થવાની છે.

ફિલ્ડ અધિકારીઓની ભૂમિકા

ફિલ્ડ એન્યુમેરેટર્સ મોબાઇલ એપનો ઉપયોગ કરીને ઘર-ઘર જઈ અથવા સ્થળ પર હાજર વ્યક્તિઓની માહિતી ડિજિટલ રીતે દાખલ કરશે. પેપર ફોર્મ્સ, પેન, મેન્યુઅલ એન્ટ્રી અને પછીની લાંબી પ્રક્રિયાઓ હવે ઇતિહાસ બની જશે.

2027માં કઈ માહિતી લેવાશે?

સરકારે સ્પષ્ટ કર્યું છે કે 2027ની વસ્તી ગણતરીમાં પરંપરાગત માળખું જાળવવામાં આવશે, પરંતુ માહિતી ડિજિટલ સ્વરૂપે એકત્રિત થશે.

વસ્તી ગણતરી દરમિયાન નીચેની માહિતી લેવામાં આવશે:

વ્યક્તિ ગણતરીના સમયગાળા દરમિયાન જે સ્થળે હાજર છે, તેનું રેકોર્ડ

• જન્મસ્થળ
• છેલ્લું નિવાસસ્થાન
• હાલના સ્થળે રહેવાનો સમયગાળો
• સ્થળાંતરનું કારણ
• પ્રવાસન (Migration) સંબંધિત વિગતો

આ માહિતી ભારતના આંતરિક સ્થળાંતરના વલણો, રોજગારના સ્ત્રોતો, નગરીકરણ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરની જરૂરિયાતો અને ભવિષ્યના વિકાસ આયોજનમાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.

ડિજિટલ પ્રશ્નાવલી – પારદર્શિતાના હેતુથી પૂર્વ-જાહેરાત

વસ્તી ગણતરી શરૂ થાય તે પહેલાં સરકાર ઓફિશિયલ ગેઝેટમાં પ્રશ્નાવલી જાહેર કરશે. આ પ્રક્રિયા નીચેના હેતુઓ માટે છે:

• રાજ્યોને તૈયારી માટે પૂરતો સમય
• એન્યુમેરેટર્સને યોગ્ય તાલીમ
• સામાન્ય નાગરિકો માટે સ્પષ્ટતા
• પ્રોસેસમાં પારદર્શિતા

આ પહેલ પહેલીવાર વસ્તી ગણતરી સંબંધિત માહિતીને જનતાના સમક્ષ સમયસર પ્રદર્શિત કરશે અને કોઈ ગેરસમજ ન રહે તેની ખાતરી કરશે.

ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી: લાભો શું?

વિશ્વના અનેક દેશોએ ડિજિટલ વસ્તી ગણતરી શરૂ કરી છે અને ભારતનો આ નિર્ણય વૈશ્વિક પ્રગતિ સાથે તાળ મેળવે તેવો છે. સરકારે દર્શાવેલા લાભો નીચે પ્રમાણે છે:

1. ઝડપી ડેટા પ્રોસેસિંગ

કાગળ પર આધારિત ગણતરીમાં વર્ષો લાગતા હતા. ડિજિટલ સિસ્ટમ થકી ડેટા રિયલ-ટાઈમ સર્વરમાં સંગ્રહિત થશે અને વિશ્લેષણ ઝડપથી થઈ શકશે.

2. ઓછા ખર્ચમાં વધુ કાર્યક્ષમતા

પેપર પ્રિન્ટિંગ, ટ્રાન્સપોર્ટેશન, ડેટા એન્ટ્રી અને સંગ્રહના ખર્ચમાં મોટી ઘટ ઘટાડાશે.

3. માનવીય ભૂલો ઘટશે

મેન્યુઅલ એન્ટ્રીમાં થતી ભૂલોને ડિજિટલ સાધનો મહત્વપૂર્ણ રીતે ઘટાડશે.

4. વધુ ભરોસાપાત્ર અને અપ-ટુ-ડેટ ડેટાબેઝ

ડેટાનું ઓટોમેટેડ વેરીફિકેશન અને વેલિડેશન થઈ શકશે.

5. નીતિ નિર્માણ માટે શક્તિશાળી સાધન

ડિજિટલ વસ્તી ગણતરીનાં ડેટા દ્વારા:

• નગર વિકાસ
• શિક્ષણ
• આરોગ્ય
• પરિવહન
• રોજગાર
• સ્થળાંતર મેનેજમેન્ટ

જેવા મુદ્દાઓ પર સરકાર વધારે પ્રભાવશાળી અને સમયસર યોજનાઓ બનાવી શકશે.

છેલ્લી વસતી ગણતરી અને વિલંબનું કારણ

ભારતમાં છેલ્લી વસ્તી ગણતરી વર્ષ 2011માં થઈ હતી.
દર 10 વર્ષે થતી આ પ્રક્રિયા 2021માં થવાની હતી, પરંતુ કોવિડ-19 મહામારીને કારણે મુલતવી રાખવામાં આવી હતી.

લાંબા ગાળાના વિરામ બાદ 2027ની વસતી ગણતરી સરકાર માટે એક મોટો પડકાર તેમજ તક બંને છે. ડિજિટલ માધ્યમ અપનાવવાથી આ વિલંબથી ઊભી થયેલી ખાઇને પણ ભરવા મદદ મળશે.

આગળનો માર્ગ

ગુજરાતથી માંડીને કાશ્મીર સુધી ભારત જેટલો વિશાળ અને વિવિધતા ધરાવતો દેશ બીજા ક્યાંય નથી. તેથી વસ્તી ગણતરીની પ્રક્રિયાને આધુનિક ટેક્નોલોજી તરફ વાળવું સમયની માંગ બની ગયું છે. 2027ની ડિજિટલ વસતી ગણતરી માત્ર ડેટા એકત્ર કરવાની પ્રક્રિયા નહીં, પરંતુ ભારતના ભવિષ્યના વિકાસ મોડલને નવી દિશા આપવા માટેનો ઐતિહાસિક પ્રયાસ છે.

આ ગણતરી ભારતની નીતિને વધુ ડેટા-ડ્રિવન, વૈજ્ઞાનિક અને પારદર્શક બનાવવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવશે.