રશિયાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિન ચોથી ડિસેમ્બરે ભારત આવશે તે પહેલા જ એક રાજદ્વારી વિવાદ ખડો થયો છે. બ્રિટન, ફ્રાન્સ અને જર્મનીના રાજદ્વારીઓએ સંયુક્ત રીતે એક અખબારમાં લેખ પ્રકાશિત કર્યો હતો, જેમાં યુક્રેન યુદ્ધ માટે રશિયાને જવાબદાર ઠેરવવામાં આવ્યું છે અને રાષ્ટ્રપ્રમુખ પુતિન પર માનવ જીવનની અવગણના કરવાનો આક્ષેપ કર્યો છે. ત્રણેય દેશોનાં રાજદૂતો દ્વારા હસ્તાક્ષરિત આ લેખ 1 ડિસેમ્બરે પ્રકાશિત થતાં જ ભારતે તેની તીવ્ર નારાજગી વ્યક્ત કરી છે. ભારતે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં જણાવ્યું છે કે ત્રીજા દેશને ભારત અને રશિયા વચ્ચેના દ્વિપક્ષીય સંબંધો અંગે જાહેર રીતે કંઈ કહેવાનો અધિકાર નથી અને આ પ્રકારનો હસ્તક્ષેપ કૂટનીતિક મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન ગણાય છે.

લેખ લખનારા રાજદ્વારીઓમાં બ્રિટનની ઉચ્ચ કમીશનર લિન્ડી કેમરન, ફ્રાન્સના રાજદૂત થિએરી માથૂ અને જર્મનીના રાજદૂત ફિલિપ એકર્મનનો સમાવેશ થાય છે. પોતાના સંયુક્ત લેખમાં તેમણે લખ્યું છે કે વિશ્વના લોકો ઈચ્છે છે કે યુક્રેન યુદ્ધ સમાપ્ત થાય, પરંતુ રશિયા શાંતિ સ્થાપિત કરવા માટે ગંભીર નથી. તેમણે દાવો કર્યો છે કે રશિયાએ સૈન્ય કાર્યવાહી કરીને યુદ્ધને લાંબું ખેંચવાની વ્યૂહરચના નિર્ભયતાપૂર્વક ઘડી છે. લેખમાં વધુમાં લખવામાં આવ્યું છે કે રશિયા સાયબર હુમલાઓ અને ખોટા પ્રચાર દ્વારા વૈશ્વિક સ્તરે દુર્ભાવનાપૂર્ણ પ્રવૃત્તિઓ ચલાવી રહ્યું છે, જે રશિયન નેતૃત્વની વિસ્તારવાદી ઇચ્છાઓને દર્શાવે છે. ત્રણેય રાજદૂતો એક સ્વરથી કહે છે કે પુતિન શાંતિ માટેની વાટાઘાટોમાં ઇચ્છુક નથી અને સતત ચર્ચાઓથી દૂર ભાગી રહ્યા છે.

આ વિવાદાસ્પદ લેખ પ્રકાશિત થયા બાદ ભારતીય વિદેશ મંત્રાલયના વરિષ્ઠ અધિકારીઓએ તેને અસ્વીકાર્ય ગણાવ્યો છે. અધિકારીઓએ કહ્યું કે આ પ્રકારનો જાહેર લેખ પરંપરાગત રાજદ્વારી રીત-રિવાજોના વિરુદ્ધ છે. ત્રીજા દેશોના સંબંધોને લઈને જાહેરમાં માર્ગદર્શન આપવાની અથવા ટિપ્પણી કરવાની કોઈ જરૂર નથી. તેઓએ ભારપૂર્વક જણાવ્યું કે ભારતના આંતરિક અથવા દ્વિપક્ષીય મુદ્દાઓ પર અન્ય દેશો જાહેર મંચે અભિપ્રાય આપે તે સ્વીકાર્ય નથી.

પૂર્વ વિદેશ સચિવ કંવલ સિબ્બલે પણ આ લેખ પર કડક પ્રતિક્રિયા આપી છે. તેમણે કહ્યું કે જાહેર મંચ પર બની-બનાવટી રીતે લખાયેલું આ પ્રકારનું ટિપ્પણીય લેખ રાજદ્વારી મર્યાદાઓનું ઉલ્લંઘન છે અને આભારત-રશિયા સંબંધોને ઓનલાઇન મોરલિટી આધારિત સવાલો ઉભા કરવાની કોશિશ છે. તેમની દલીલ છે કે આ લેખ દ્વારા યુરોપીય દેશો ભારત પર દબાણ બનાવવાની કોશિશ કરી રહ્યા છે જેથી રશિયા વિરોધી વલણ મજબૂત થાય. સિબ્બલના મતે આ વર્તન કોઈ પણ રીતે યોગ્ય નથી અને વિદેશ મંત્રાલયે જાહેરમાં અસંતોષ વ્યક્ત કરવો જોઈએ. તેમના મત મુજબ, ભારતીય નીતિ હંમેશા સંવાદ, શાંતિ અને સંતુલનની રહી છે અને કોઈ પણ દેશે અમારી સ્થિતિ અંગે જાહેર દિશા નિર્દેશ આપવો યોગ્ય નથી.

આ સમગ્ર વિવાદ એવા સમયે સર્જાયો છે જ્યારે રશિયાના રાષ્ટ્રપ્રમુખ પુતિન ભારતની મહત્વપૂર્ણ મુલાકાતે આવી રહ્યા છે. ચોથી ડિસેમ્બરે યોજાનારી શિખર વાર્તામાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી અને વ્લાદિમીર પુતિન વચ્ચે વેપાર, રક્ષા સહકાર અને વ્યૂહાત્મક ભાગીદારી જેવા અનેક મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર ચર્ચા થવાની છે. દ્વિપક્ષીય સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવવાની દૃષ્ટિએ આ બેઠક અત્યંત મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે. વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા મુજબ, ભારતની સ્પષ્ટ નીતિ એ છે કે કોઈપણ યુદ્ધનો ઉકેલ માત્ર યુદ્ધ મેદાનમાં નહીં પરંતુ રાજદ્વારી અને સંવાદ દ્વારા જ મળી શકે. યુક્રેન યુદ્ધને લઈને ભારતનું વલણ સદૈવ સ્પષ્ટ રહ્યું છે—શાંતિપૂર્ણ ઉકેલ જ સર્વોત્તમ રસ્તો છે.

ભારત-રશિયા વચ્ચે વર્ષોથી ચાલી આવતી વ્યૂહાત્મક મિત્રતા અને સહકારને ધ્યાનમાં લેતાં ભારત કોઈ ત્રીજા દેશની દૃષ્ટિની જરૂર નથી એવું ભારતનું મંતવ્ય છે. ભારતે ફરી એકવાર સ્પષ્ટ કર્યું છે કે તે સ્વતંત્ર વિદેશ નીતિવાળો દેશ છે અને તેની કૂટનીતિક દિશા અન્ય દેશોના કહ્યા મુજબ નહીં પરંતુ પોતાના રાષ્ટ્રીય હિતોના આધાર પર નક્કી થાય છે.