ભારતને વિશ્વમાં અહિંસાની ભૂમિ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે, પરંતુ વૈશ્વિક બજારમાં માંસની નિકાસના ક્ષેત્રમાં દેશની ભાગીદારી સતત વધી રહી છે. તાજેતરમાં રાજ્યસભામાં ઉદ્યોગ અને વાણિજ્ય મંત્રીએ આપેલી માહિતી અનુસાર ભારતે છેલ્લા ત્રણ વર્ષમાં કુલ 37.78 લાખ ટન માંસની નિકાસ કરી છે, જે આ ક્ષેત્રમાં ભારતની મજબૂત ઉપસ્થિતિને સ્પષ્ટ કરે છે. સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા આ આંકડા માત્ર નિકાસની ગતિ જ દર્શાવતા નથી, પરંતુ દેશના કૃષિ અને પશુપાલન ક્ષેત્રની આર્થિક પ્રગતિનો પણ પરિચય આપે છે. બફેલો મીટની નિકાસમાં ભારત વર્તમાન સમયમાં આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં મહત્વનો ખેલાડી બની ગયું છે.

આંકડા મુજબ ભારત યુએસ ડોલરમાં ગણતરી કરતા સતત છેલ્લા ત્રણ વર્ષથી વિશ્વમાં પાંચમા ક્રમે છે, જ્યારે નિકાસના વજનની દૃષ્ટિએ ભારત બ્રાઝિલ અને ઓસ્ટ્રેલિયા પછી ત્રીજા ક્રમે છે. વર્ષ 2022, 2023 અને 2024 દરમિયાન ભારતે આ સ્થાન જાળવી રાખ્યું, જે આ ક્ષેત્રમાં દેશની મજબૂતતીને દર્શાવે છે. નિકાસ ક્ષેત્રમાં સતત વૃદ્ધિ દર્શાવે છે કે ભારતીય બફેલો મીટની માંગ વૈશ્વિક સ્તરે વધી રહી છે અને તે અનેક દેશોની પ્રથમ પસંદગી બની ગયું છે.

વર્ષ 2024–25 દરમ્યાન ભારતમાં કુલ 12.74 લાખ ટન માંસની નિકાસ કરવામાં આવી હતી, જેની કિંમત રૂ. 35,233 કરોડ જેટલી હતી. વર્ષ એટલે કે 2023–24માં 13.13 લાખ ટન માંસની નિકાસથી રૂ. 31,765 કરોડની આવક થઈ હતી. નિકાસના આકડામાં વજન આપતાં થોડો ઘટાડો જોવા મળ્યો હોવા છતાં મૂલ્યમાં વૃદ્ધિ સ્પષ્ટ જોવા મળે છે, જે વૈશ્વિક બજારમાં કિંમતોની ઊંચાઈ દર્શાવે છે. સૌથી વધારે નિકાસ વિયેતનામ, ઈજીપ્ત, મલેશિયા, યુનાઈટેડ આરબ અમીરાત અને ઈન્ડોનેશિયામાં કરવામાં આવી છે. ખાસ કરીને દક્ષિણ-પૂર્વ એશિયા અને મધ્ય પૂર્વમાં ભારતીય બફેલો મીટની માંગ સતત વધી રહી છે.

સરકાર દ્વારા રજૂ કરાયેલા આંકડાઓ અનુસાર વર્ષ 2024માં ભારતે કુલ 12,38,648 ટન બફેલો મીટની નિકાસ કરી હતી, જે આ ક્ષેત્રમાં વિશ્વમાં ભારતનો ત્રીજો ક્રમ જાળવી રાખે છે. આ નિકાસ મુખ્યત્વે ઉત્તર પ્રદેશ, હરિયાણા, પંજાબ, આંધ્ર પ્રદેશ અને મહારાષ્ટ્ર જેવા રાજ્યોમાંથી થાય છે. ઘણા રાજ્યોમાં સ્વચ્છ સ્લોટરહાઉસ અને આધુનિક પ્રોસેસિંગ પ્લાન્ટ્સની સ્થાપનાથી નિકાસ વધવા સહાય મળી છે.

માત્ર માંસની નિકાસ જ નહીં, પરંતુ દેશનું કુલ પશુપાલન ઉત્પાદન પણ વધ્યું છે. સરકારના આંકડા મુજબ 2022–23ની સરખામણીએ દેશમાં દૂધનું ઉત્પાદન 3.78 ટકા વધીને 239.30 મિલિયન ટન જેટલું થયું છે. ભારત વિશ્વમાં સૌથી મોટો દૂધ ઉત્પાદક દેશ છે અને આ વૃદ્ધિ દેશની ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થાને વધુ મજબૂત બનાવે છે. પશુપાલનની આ પ્રગતિ મહિલા સશક્તિકરણ સાથે પણ સીધી રીતે જોડાયેલી છે, કારણ કે દેશમાં લાખો મહિલાઓ આ વ્યવસાય સાથે સંકળાયેલી છે.

યથાવત, માંસનું કુલ ઉત્પાદન 4.95 ટકા વધીને 102.50 લાખ ટન થયું છે, જ્યારે ઈંડા ઉત્પાદન 3.17 ટકા વધીને 1,427.70 કરોડ ઈંડા સુધી પહોંચ્યું છે. આ વૃદ્ધિ સૂચવે છે કે ભારતમાં પશુપાલન ક્ષેત્ર માત્ર નિકાસ જ નહીં, પરંતુ ઘરેલુ બજારમાં પણ વધતી માંગ પૂરી પાડવામાં સક્ષમ બની રહ્યું છે. ખાસ કરીને પ્રોસેસ્ડ હેલ્ધી ફૂડ, પ્રોટીન સપ્લિમેન્ટ અને ફૂડ ચેન ઈન્ડસ્ટ્રીના વિસ્તરણથી ઈંડા અને માંસની આંતરિક માંગ વધી રહી છે.

સરકારે સંસદમાં આ આંકડા રજૂ કરતાં જણાવ્યું કે નિકાસની આ વૃદ્ધિ ભારતની અર્થવ્યવસ્થા માટે મહત્વપૂર્ણ છે, કારણ કે તે વિદેશી ચલણની આવકમાં વધારો કરે છે. સાથે જ નિકાસ સંબંધિત ક્ષેત્રોમાં રોજગારીની તકો પણ વધી રહી છે. કૃષિ અને પશુપાલન ક્ષેત્રને આધુનિક ટેકનોલોજી, ગ્રીન પરિવર્તન અને વધુ નિકાસમુખી બનાવવા માટે વિશેષ નીતિઓ પર સરકાર કામ કરી રહી છે.

જોકે માંસની નિકાસ અંગે દેશની અંદર વિવિધ દૃષ્ટિકોણો છે—સાંસ્કૃતિક, ધાર્મિક અને આર્થિક—પરંતુ આંકડા દર્શાવે છે કે વૈશ્વિક બજારમાં ભારતની ભૂમિકા ઝડપથી વધી રહી છે. નિકાસની આ વૃદ્ધિ અર્થતંત્ર માટે લાભદાયી છે, અને પશુપાલન આધારિત રાજ્યોની આવકના સ્ત્રોતોને પણ મજબૂત બનાવે છે.