ભારતમાં નાગરિક ઉડ્ડયન સુરક્ષાને લઈને એક ગંભીર ચિંતાજનક મામલો સામે આવ્યો છે. દિલ્હી સહિત દેશના છ મોટા એરપોર્ટ્સ પર થયેલા GPS સ્પૂફિંગ હુમલાઓને લઈને કેન્દ્રીય નાગરિક ઉડ્ડયન મંત્રાલયે સંસદમાં સત્તાવાર રીતે કબૂલાત કરી છે. તાજેતરમાં રાજધાની દિલ્હીના ઇન્દિરા ગાંધી આંતરરાષ્ટ્રીય વિમાનમથક પર ગ્લોબલ પોઝિશનિંગ સિસ્ટમનો ઉપયોગ કરીને ઉતરતી કેટલીક ફ્લાઇટ્સે અચાનક ખોટા સિગ્નલો મેળવ્યા હતા, જેના કારણે પાયલટોને તાત્કાલિક સુરક્ષાત્મક કાર્યવાહી કરવી પડી હતી. આ ઘટના દેશના એવિએશન ક્ષેત્ર માટે ચેતવણીરૂપ છે અને એરપોર્ટ સુરક્ષા તેમજ સાયબર પ્રોટેક્શન સિસ્ટમની કાર્યક્ષમતાને લઈને નવા પ્રશ્નો ઉભા કરે છે.

સરકાર દ્વારા સંસદમાં આપવામાં આવેલી માહિતી મુજબ, દિલ્હી એરપોર્ટના રનવે 10 પર જીપીએસ આધારિત લેન્ડિંગ પ્રક્રિયા દરમ્યાન વિમાનોના નેવિગેશન સિસ્ટમને ખોટા સિગ્નલો મળતા પાયલટોએ તરત જ નિર્ણય બદલીને પરંપરાગત ગ્રાઉન્ડ આધારિત નેવિગેશન સિસ્ટમનો ઉપયોગ કર્યો હતો. તેમ છતાં અન્ય રનવે પરની કામગીરી અસરગ્રસ્ત નહોતી. આ ઘટના ત્યારે સામે આવી જ્યારે એક પ્રશ્નના જવાબમાં કેન્દ્રીય ઉડ્ડયન મંત્રી કિન્જારાપુ રામમોહન નાયડુએ આ બનાવોની પુષ્ટિ કરી હતી.

જોકે ચિંતાનો વિષય એટલો જ નથી. સરકારે જણાવ્યું કે માત્ર દિલ્હીમાં જ નહીં પરંતુ કોલકાતા, અમૃતસર, મુંબઈ, હૈદરાબાદ, બેંગલુરુ અને ચેન્નાઈ જેવા દેશના છ મુખ્ય આંતરરાષ્ટ્રીય અને વ્યસ્ત એરપોર્ટ્સ પર પણ GNSS સિસ્ટમમાં હસ્તક્ષેપની નોંધ મળેલી છે. GPS જામિંગ અને સ્પૂફિંગ જેવી ટેક્નિકલ હેરફેરો એવિએશન ક્ષેત્ર માટે અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે, કારણ કે આવી છેડછાડ અધિકૃત સિગ્નલોને નબળી કરીને અથવા નકલી સિગ્નલો મોકલીને વિમાનોને ગેરમાર્ગે દોરી શકે છે. GPS જામિંગ જ્યાં માત્ર સિગ્નલોને અવરોધે છે, ત્યાં સ્પૂફિંગ વધુ જોખમી છે કારણ કે એ ખોટા પરંતુ વિશ્વસનીય લાગતા સિગ્નલ મોકલે છે, જેને લીધે વિમાનનો નેવિગેશન કમ્પ્યુટર ખોટું લોકેશન માનવા મજબૂર થાય છે.

GPS સ્પૂફિંગ કેવી રીતે થાય છે તે સમજવા જેવું છે. આ પદ્ધતિ ત્રણ રીતે થઈ શકે છે—એક તો રેડિયો ફ્રિક્વન્સી સિગ્નલની નકલ કરીને નકલી અને વધારે મજબૂત સિગ્નલ પ્રસારિત કરવાથી. આ નકલી સિગ્નલોને કારણે વિમાનનો રિસિવર સાચા સિગ્નલને છોડીને ખોટા ડેટાને અનુસરવા લાગે છે. બીજી પદ્ધતિમાં નેઈવગેશન ડેટાને ઇન્ટરસેપ્ટ કરીને તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવે છે અથવા ડેટા સર્વિસ પ્રોવાઇડરને જ હેક કરવામાં આવે છે. બંને સ્થિતિમાં વિમાનની પોઝિશન, ઊંચાઈ કે દિશા સંબંધિત ખોટી માહિતી મળી શકે છે, જે મોટી દુર્ઘટનાનું કારણ બની શકે છે.

આ ખતરાને ધ્યાનમાં રાખીને DGCA તથા એરપોર્ટ ઓથોરિટી ઓફ ઈન્ડિયા દ્વારા અનેક પગલાં લેવામાં આવ્યા છે. સૌથી પહેલા વાયરલેસ મોનિટરિંગ ઓર્ગેનાઈઝેશનની મદદથી હસ્તક્ષેપનો સ્ત્રોત શોધવાનો પ્રયાસ શરૂ થયો છે. બીજી તરફ, DGCA દ્વારા જીપીએસ સ્પૂફિંગ જેવી ઘટનાઓનું રિયલ ટાઇમ રિપોર્ટિંગ ફરજિયાત કરવામાં આવ્યું છે. એટલે કે, પાયલટ અથવા એર ટ્રાફિક કંટ્રોલરને sobald આ પ્રકારના સિગ્નલો મળતાં જ તરત રિપોર્ટ કરવો પડશે જેથી તુરંત કાર્યવાહી થઈ શકે.

આ ઉપરાંત, ભારતના તમામ મુખ્ય એરપોર્ટમાં ગ્રાઉન્ડ આધારિત નેવિગેશન ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના મિનિમમ ઓપરેટિંગ નેટવર્કને સક્રિય રાખવામાં આવ્યું છે જેથી જો સેટેલાઇટ આધારિત સિસ્ટમ પર હુમલો થઈ જાય તો પણ વિમાન સુરક્ષિત રીતે ઉતારી શકાય. માત્ર એટલું જ નહીં, ઉડ્ડયન મંત્રી દ્વારા માહિતી આપવામાં આવી છે કે રેન્સમવેર, માલવેર જેવા સાયબર જોખમો પણ વધતા જતા હોવાથી એરપોર્ટના IT નેટવર્કને વધુ સુરક્ષિત બનાવવા પગલાં લેવાયા છે. NCIIPC અને CERT-In દ્વારા નક્કી કરાયેલી માર્ગદર્શિકા મુજબ સતત સિસ્ટમ અપગ્રેડ કરવામાં આવી રહી છે.

ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય હવાઈ સુરક્ષા ફોરમનો પણ ભાગ છે, જ્યાં સમગ્ર વિશ્વમાં વધતી સાયબર ધમકીઓ અંગે ચર્ચા થાય છે અને નવીનતમ ટેકનિકલ ઉપાયો શેર થાય છે. GPS સ્પૂફિંગ જેવા ખતરાઓમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો હોવાથી એવિએશન ક્ષેત્ર વધુ સજાગ અને ટેક્નોલોજીકલી મજબૂત બનવાની જરૂરિયાત વધી ગઈ છે.

આ ઘટનાએ દેશની ઉડ્ડયન સુરક્ષા વ્યવસ્થાને નવા દિશામાં વિચારવા મજબૂર કરી છે. સરકાર દ્વારા સત્તાવાર કબૂલાત બાદ હવે સંબંધિત તમામ એજન્સીઓ વધુ કડક પગલાં લઈ રહી છે જેથી આવી ટેક્નિકથી વિમાનોને ગેરમાર્ગે દોરવાના પ્રયાસો અટકાવી શકાય અને મુસાફરોની સુરક્ષા અખંડિત રહી શકે.