શિયાળાની શરૂઆત સાથે જ ગુજરાતમાં હવાપ્રદૂષણ ફરી માથું ઊંચકવા લાગ્યું છે. રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં પ્રદૂષણનું પ્રમાણ જોખમી હદે વધી રહ્યું છે. તાજેતરના આંકડા મુજબ રાજ્યનો સરેરાશ એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 193 સુધી પહોંચી ગયો છે, જે નાગરિકોના સ્વાસ્થ્ય માટે ચેતવણી સમાન છે. અમદાવાદ, રાજકોટ, દમણ, ચીખલી સહિત કુલ 8 શહેરોમાં AQI ઘાતક સ્તરે નોંધાતા લોકોમાં ચિંતા વ્યાપી રહી છે.

AQI ખતરાના ઝોનમાં — ક્યા શહેરમાં કેટલી સ્થિતિ?

રાજ્યમાં સૌથી ગંભીર સ્થિતિ ચીખલીમાં જોવા મળી છે જ્યાં AQI 246 સુધી નોંધાયો છે, જે 'Very Poor' કેટેગરીમાં આવે છે. આ હવામાં લાંબા સમય સુધી રહેવું ફેફસાં માટે ગંભીર જોખમ સર્જી શકે છે.
દમણમાં AQI 224 સુધી પહોંચ્યો છે, રાજકોટમાં 217, જ્યારે મેગા સિટી અમદાવાદમાં AQI 196 નોંધાયો છે. શ્વાસ લેવામાં તકલીફ અને આંખોમાં બળતરા જેવી સમસ્યાઓ સૌથી વધુ અમદાવાદ અને રાજકોટમાં નોંધાઈ રહી છે.

દક્ષિણ ગુજરાતની ઔદ્યોગિક નગરી અંકલેશ્વરમાં AQI 164, જ્યારે ભાવનગરમાં 156 નોંધાયો છે. AQI 150 થી ઉપર હોય ત્યારે હવા 'અનહેલ્ધી' ગણાય છે, એટલે આ શહેરોમાં રહેનારો દરેક વ્યક્તિ પ્રદૂષણની અસર હેઠળ આવી રહ્યો છે.

પ્રદૂષણ વધવાનું મુખ્ય કારણ શું?

શિયાળાના દિવસોમાં તાપમાન ઘટે છે અને પવનની ગતિ પણ ધીમી રહે છે. આ કારણોસર હવામાં રહેલા હાનિકારક કણો જમીની સપાટીને નજીક અટકી જાય છે. અમદાવાદ, વાપી, અંકલેશ્વર, રાજકોટ જેવા ઔદ્યોગિક વિસ્તારોમાં ફેક્ટરીઓમાંથી નીકળતો ધુમાડો અને વાહનોની વધતી સંખ્યા પ્રદૂષણમાં સૌથી મોટો ફાળો આપે છે.
શહેરી વિસ્તારોમાં બાંધકામની ધૂળ, કચરાના ધુમાડા અને ટ્રાફિક જામ પણ હવાનું ગુણવત્તા ઘટાડે છે.

સ્વાસ્થ્ય પર ગંભીર અસર

પ્રદૂષિત હવાના કણો (PM2.5 અને PM10) સીધા ફેફસાંમાં પ્રવેશી જાય છે અને લાંબા ગાળે ઘાતક સાબિત થઈ શકે છે. હાલની સ્થિતિમાં રાજ્યના મોટા ભાગના શહેરોમાં હવાના આ હાનિકારક કણોનો સ્તર સામાન્ય કરતા અનેક ગણો વધારે છે.

• બાળકો અને વૃદ્ધો પર સૌથી વધુ અસર
  પ્રદૂષિત હવા બાળકોમાં અસ્થમા અને એલર્જી વધારી શકે છે. વૃદ્ધોમાં શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી, હાર્ટ રેટ વધવું અને થાક જેવી સમસ્યાઓ વધી રહી છે.
   
• અસ્થમા અને શ્વાસની બીમારી ધરાવતા લોકો માટે ચેતવણી
  AQI 200થી ઉપર હોય ત્યારે અસ્થમા ધરાવતા વ્યક્તિઓ માટે બહાર નીકળવું ગંભીર ખતરનાક છે. હવામાં રહેલા ઝેરી તત્ત્વો ફેફસાંની સૂજન વધારી શકે છે.
   
• આંખોમાં બળતરા અને માથાનો દુખાવો
  હવામાં રહેલી ધૂળ આંખોમાં બળતરા, પાણી આવે, ચીડિયાપણું અને માથાનો દુખાવો જેવી સમસ્યાઓ સર્જે છે.

સામાન્ય નાગરિકોએ શું ધ્યાન રાખવું?

આ પરિસ્થિતિમાં નાગરિકોએ નીચેના પગલાં લેવાં અત્યંત જરૂરી છે:

1. N-95 અથવા સમકક્ષ માસ્ક વિના બહાર ન નીકળવું.
2. પ્રદૂષિત વિસ્તારોમાં અવરજવર ઘટાડવી, ખાસ કરીને બાળકો અને વૃદ્ધો માટે.
3. ઘરના દરવાજા-ખિડકીઓ બંધ રાખીને અંદરની હવામાં શુદ્ધિકરણ રાખવો.
4. અસ્થમા કે ફેફસાંની તકલીફ ધરાવતા લોકોએ પંપ/ઈન્હેલર હંમેશા સાથે રાખવા.
5. સવારે અથવા સાંજે મોર્નિંગ વૉક ટાળવી, કારણ કે આ સમયે ધૂળના સૂક્ષ્મ કણો વધુ સક્રિય રહે છે.
6. પૂરતું પાણી પીવું, જેથી શરીરમાં રહેલા ટૉક્સિન્સ બહાર નીકળી શકે.
7. ઘરમાં છોડ– જેમ કે સ્નેક પ્લાન્ટ, એર પ્લાન્ટ – રાખવાથી અંદરની હવા શુદ્ધ કરવામાં મદદ મળે છે.

સરકારે અને નગરપાલિકાઓએ શું કરવું જોઈએ?

• ઔદ્યોગિક એકમોનું સમયસર નિરીક્ષણ અને પ્રદૂષણ મર્યાદા પાલન સુનિશ્ચિત કરવું
• ટ્રાફિક મેનેજમેન્ટ સુધારવું અને ધુમાડા છોડતા વાહનો પર કડક કાર્યવાહી
• બાંધકામ વિસ્તારોમાં પાણીનો છંટકાવ ફરજીયાત કરવો
• એર ક્વોલિટી મોનીટરીંગ સ્ટેશનોની સંખ્યા વધારવી
• જનજાગૃતિ માટે મોટા પાયે અભિયાન ચલાવવું

પરિસ્થિતિ ગંભીર છે – પરંતુ નિયંત્રણ બહાર નથી

ગુજરાતના મોટા શહેરોમાં AQI જોખમી સ્તરે હોય છતાં યોગ્ય પગલાં અને નાગરિકોની જાગરૂકતા દ્વારા સ્થિતિમાં સુધારો શક્ય છે. પ્રદૂષણ માત્ર એક દિવસમાં નથી વધતું અને એક દિવસમાં ઘટતું પણ નથી — પરંતુ નાના પ્રયાસોથી હવા ફરી સ્વચ્છ બનાવી શકાય છે. નાગરિકો અને સરકાર બંનેનો સંયુક્ત પ્રયાસ આ સંકટને ઓછું કરી શકે છે.