રશિયાના પ્રમુખ વ્લાદિમીર પુતિનની તાજેતરની ભારત યાત્રાએ જિયો-પોલિટિક્સમાં મોટો ફેરફાર સર્જ્યો છે. આ યાત્રા પછી ચીન દ્વારા આપવામાં આવેલ સકારાત્મક નિવેદને વૈશ્વિક રાજકારણમાં ખાસ કરીને અમેરિકાને ચોંકાવી દીધું છે. ચીને સ્પષ્ટ કહ્યું કે ભારત, ચીન અને રશિયા વચ્ચેનું ત્રિપક્ષીય સહયોગ માત્ર પ્રાદેશિક જ નહીં પરંતુ વૈશ્વિક સમતુલન માટે પણ અત્યંત મહત્વપૂર્ણ છે.

ચીનના આ પ્રતિભાવથી સ્પષ્ટ થાય છે કે એશિયામાં નવી વ્યૂહાત્મક ગોઠવણી ઊભી થઈ રહી છે—જેમાં ભારત, રશિયા અને ચીન ત્રણેય ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ તરીકે ગ્લોબલ સાઉથનું નેતૃત્વ કરી શકે છે.

ચીનનું નિવેદન—ભારત, ચીન, રશિયા ત્રિપક્ષીય સંબંધ વૈશ્વિક સ્થિરતાનું કેન્દ્ર

બેઈજિંગમાં મીડિયા બ્રિફિંગ દરમિયાન ચીનના વિદેશ મંત્રાલયના પ્રવક્તા ગુઓ જિયાકુનએ પુતિનની ભારત યાત્રા વિશે કહ્યું:

• "ચીન, ભારત અને રશિયા ગ્લોબલ સાઉથના પ્રભાવશાળી અવાજ છે."
• "આ ત્રણેય દેશો ઉભરતી અર્થવ્યવસ્થાઓ છે અને તેમના ત્રિપક્ષીય સહયોગથી વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતા મજબૂત થશે."

આ નિવેદન એ સમયે આવ્યું છે જ્યારે રશિયા અને ચીન વચ્ચેના સંબંધો પહેલાથી જ અત્યંત મજબૂત છે, અને ભારત-ચીન સંબંધો પણ ધીમે ધીમે સામાન્ય થવા તરફ આગળ વધી રહ્યા છે.

ચીનનું આ વલણ ખાસ મહત્વનું માનવામાં આવે છે, કારણ કે અમેરિકા અને પશ્ચિમ દેશો ચીન અને રશિયા વિરુદ્ધ ગઠબંધનો મજબૂત કરી રહ્યા છે.

RIC (Russia-India-China) મોડલ ફરી જીવંત?

ચીનનો હેતુ સ્પષ્ટ છે—એશિયામાં RIC મોડલને ફરી સક્રિય કરવું. ગુઓ જિયાકુને કહ્યું:

• "RIC સહયોગ એશિયા સહિત આખા વિશ્વમાં સ્થિરતા લાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે છે."

ગ્લોબલ સાઉથ એટલે એશિયા, આફ્રિકા અને લેટિન અમેરિકાના દેશો. અહીં ભારત, ચીન અને રશિયા ત્રણેય દેશોનું પ્રભાવ વધતું જાય છે. અમેરિકાના દબાણમાં આવીને નહીં, પરંતુ સ્વતંત્ર વ્યૂહરચના સાથે, આ ત્રણ દેશ ઘણાં આંતરરાષ્ટ્રીય મુદ્દાઓ પર અસર પાડી શકે છે.

ભારત-ચીન સંબંધોમાં સુધારાના સંકેત

2020માં પૂર્વી લદ્દાખના સંઘર્ષ બાદ ભારત-ચીન સંબંધોમાં તણાવ સર્જાયો હતો. પરંતુ ગુઓ જિયાકુનના નિવેદનથી સ્પષ્ટ થાય છે કે બેઈજિંગ દિલ્હી સાથે સંબંધ સુધારવા માંગે છે.

તેમણે કહ્યું:

• “ચીન ભારત સાથે વ્યૂહાત્મક અને લાંબા ગાળાના દ્રષ્ટિકોણથી સહયોગ કરવા માંગે છે.”
• “અમે બંને દેશોના હિતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંબંધોને મજબૂત કરવા પ્રતિબદ્ધ છીએ.”

આ જાહેર નિવેદનથી બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધો ફરી સામાન્ય થવાની આશા વધારી છે.

પુતિનની યાત્રા બાબતે ચીનની પ્રતિક્રિયા—અમેરિકાને મોટો સંદેશો

પુતિને ભારત યાત્રા પહેલાં આપેલા ઇન્ટરવ્યુમાં ભારત અને ચીન બેને રશિયાના “સૌથી નજીકના મિત્રો” ગણાવ્યા હતા.
ચીનએ આ નિવેદનને સ્વાગત કર્યું અને કહ્યું:

• “ચીન રશિયા અને ભારત બંને સાથે મજબૂત દ્વિપક્ષીય અને ત્રિપક્ષીય સહયોગને આગળ વધારવા માટે તૈયાર છે.”

ચીનના સરકારી મીડિયાએ એક મહત્વપૂર્ણ બાબતની પણ હાઇલાઇટ કરી—
પુતિનએ જણાવ્યું કે ભારત રશિયન તેલ ખરીદે છે તો તેમાં કોઈ ખામી નથી અને અમેરિકા દ્વારા કરવામાં આવેલી ટીકા "અયોગ્ય અને રાજકીય" છે.

આ નિવેદનોએ અમેરિકા માટે સ્પષ્ટ સંદેશ આપ્યો છે—એશિયન ત્રિપક્ષીય ગઠબંધન વધારે સક્રિય બની શકે છે.

પુતિનની ભારત યાત્રામાં થયા ઐતિહાસિક કરારો

4–5 ડિસેમ્બરના રોજ થયેલી પુતિનની યાત્રા 2021 બાદ તેમની પહેલી ભારત યાત્રા હતી. આ યાત્રા દરમિયાન વેપાર અને રક્ષા ક્ષેત્રમાં મોટા કરારો થયા:

મુખ્ય કરારો:

• 2030 સુધી દ્વિપક્ષીય વેપાર 100 અબજ ડોલર પહોંચાડવાનો લક્ષ્ય
• લાંબા ગાળાના આર્થિક સહયોગ કાર્યક્રમને મંજૂરી
• એનર્જી, ડિફેન્સ, ઓઇલ સપ્લાય પર વ્યૂહાત્મક સમજુતિ
• રોકાણ અને ટેકનોલોજી સહયોગ પર ચર્ચા

આ કરારો ભારત-રશિયા સંબંધોને વધુ મજબૂત બનાવે છે અને એશિયાના પાવર બેલન્સમાં ભારતની ભૂમિકા વધારી દે છે.

નિષ્કર્ષ—એશિયામાં નવી રાજકીય ગોઠવણી?

ચીનના નિવેદન પછી વૈશ્વિક રાજનીતિમાં ત્રણ મોટી હકીકતો સ્પષ્ટ થાય છે:

1. RIC ત્રિપક્ષીય સહયોગ ફરી સક્રિય થવાની શક્યતા વધી ગઈ છે.
2. ભારત, ચીન અને રશિયા મળીને એશિયામાં અમેરિકાની અસરને પડકાર આપી શકે છે.
3. ભારતની વ્યૂહાત્મક મહત્વતા રશિયા અને ચીન બંને માટે વધી છે.

ચીનના આ નિવેદનથી એશિયાના રાજકીય હિસાબો બદલાઈ શકે છે—ખાસ કરીને જ્યારે અમેરિકા-ચીન સ્પર્ધા અને રશિયા-પશ્ચિમ તણાવ ઉચકાઈ રહ્યા છે.

હવે જોવાનું એ છે કે ભારત આ ત્રિપક્ષીય સંતુલનમાં કઈ રીતે પોતાનો સ્વતંત્ર અને મજબૂત માર્ગ પસંદ કરે છે.