હોલિકા દહન હિન્દુ ધર્મમાં અત્યંત મહત્વપૂર્ણ તહેવાર છે, જે સત્ય પર અસત્યની જીતનું પ્રતિક માનવામાં આવે છે. ફાગણ પૂર્ણિમાની રાત્રે હોલિકા દહન કરવામાં આવે છે અને બીજા દિવસે રંગોત્સવ ઉજવાય છે. માન્યતા છે કે વિધિ-વિધાનપૂર્વક કરવામાં આવેલ હોલિકા દહન જીવનમાંથી નકારાત્મકતા દૂર કરીને સુખ-સમૃદ્ધિ અને સકારાત્મક ઊર્જા લાવે છે. પરંતુ આ પવિત્ર વિધિ દરમિયાન કેટલાક નિયમોનું પાલન કરવું જરૂરી છે, ખાસ કરીને પ્રદક્ષિણાની સંખ્યા અંગે ઘણીવાર લોકો ગૂંચવણમાં હોય છે.

શાસ્ત્રો અને લોકમાન્યતાઓ અનુસાર હોલિકા દહન સમયે કાચા દોરા અથવા કલાવાથી 5થી 7 વાર પ્રદક્ષિણા કરવી શુભ માનવામાં આવે છે. કેટલાક સ્થળોએ 3 અથવા 11 પ્રદક્ષિણાની પણ પરંપરા છે, પરંતુ સામાન્ય રીતે 5 કે 7 ફેરા વધારે પ્રચલિત છે. પ્રદક્ષિણા કરતી વખતે પરિવારના સભ્યો સુખ-શાંતિ અને સમૃદ્ધિ માટે પ્રાર્થના કરે છે. ત્યારબાદ જવ, ચોખા અથવા નવી લણણીના અનાજ અગ્નિમાં અર્પણ કરવામાં આવે છે. અગ્નિમાં શેકાયેલા અનાજને પ્રસાદ રૂપે ઘરે લાવી પરિવારજનોમાં વહેંચવું શુભ ગણાય છે.

હોલિકા દહન દરમિયાન વસ્ત્રોનું પણ વિશેષ મહત્વ છે. આ દિવસે સફેદ, પીળા અથવા લાલ રંગના કપડાં પહેરવા શુભ માનવામાં આવે છે, કારણ કે આ રંગો પવિત્રતા અને શુભતાના પ્રતિક છે. કાળા રંગના અથવા ચામડાના વસ્ત્રો ટાળવા જોઈએ, કારણ કે તેને નકારાત્મકતા સાથે જોડવામાં આવે છે. મહિલાઓએ અતિ ચમકીલા કે અતિ ઘાટા રંગોના કપડાં ન પહેરવા જોઈએ અને પૂજા દરમિયાન સજ્જ-સંયમિત વેશ ધારણ કરવો યોગ્ય માનવામાં આવે છે.
 

ઘણીવાર લોકો હોલિકા દહન કર્યા પછી તરત જ ત્યાંથી પરત ફરી જાય છે, પરંતુ માન્યતા છે કે અગ્નિ પાસે થોડો સમય રોકાઈ પ્રાર્થના કરવી અને ફરી પ્રદક્ષિણા કરવી શુભ હોય છે. એવું કહેવાય છે કે અગ્નિની ઉષ્ણતા અને પ્રકાશ નકારાત્મક ઊર્જાને દુર કરે છે. બીજા દિવસે હોલિકાની રાખ ઘરે લાવી તેનું તિલક કરવું અને ઘરમાં છાંટવું પણ શુભ માનવામાં આવે છે, કારણ કે તેનાથી ઘર પર આવતી અશુભ શક્તિઓથી રક્ષણ મળે છે.

આ દિવસે તામસિક વસ્તુઓથી દૂર રહેવું અત્યંત આવશ્યક છે. માંસાહાર અને દારૂનું સેવન ટાળીને સાત્વિક ભોજન કરવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે. સાત્વિક આહાર મન અને શરીરને શુદ્ધ રાખે છે અને પૂજાનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરવામાં સહાય કરે છે. હોલિકા દહનનો દિવસ આત્મશુદ્ધિ અને સકારાત્મક સંકલ્પનો દિવસ માનવામાં આવે છે, તેથી જીવનમાં સારા વિચારો અને સારા કાર્યો માટે પ્રતિજ્ઞા લેવો પણ શુભ ગણાય છે.

મહિલાઓ માટે ખાસ સૂચન આપવામાં આવે છે કે પૂજા કરતી વખતે વાળ ખુલ્લા ન રાખવા જોઈએ. માન્યતા મુજબ ખુલ્લા વાળ નકારાત્મક ઊર્જાને આકર્ષિત કરે છે, તેથી વાળ બાંધીને રાખવા અને શાંત મનથી પૂજા કરવી યોગ્ય છે. પૂજા દરમિયાન કલાવા બાંધવા, તિલક કરવો અને પરિવાર સાથે સંકલ્પ લેવો પણ શુભ માનવામાં આવે છે.

દ્રિક પંચાંગ મુજબ આ વર્ષે હોલિકા દહન 2 માર્ચની રાત્રે કરવામાં આવશે. શુભ મુહૂર્ત સાંજે 6:22થી 8:50 વાગ્યા સુધી રહેશે. જોકે સાંજે 5:55 વાગ્યાથી ભદ્રા કાળ શરૂ થઈને 3 માર્ચની સવારે 4:28 વાગ્યા સુધી રહેશે. જ્યોતિષીઓ અનુસાર ભદ્રા કાળ દરમિયાન શુભ કાર્યો ટાળવા જોઈએ, પરંતુ પ્રદોષ કાળમાં પૂજા કરવી લાભદાયી માનવામાં આવે છે. આ સમયગાળા દરમિયાન દાન-પુણ્ય કરવાથી પણ વિશેષ ફળ મળે છે.

કુલ મળીને હોલિકા દહન માત્ર એક ધાર્મિક વિધિ નથી, પરંતુ આત્મચિંતન અને નકારાત્મકતાને અગ્નિમાં સમર્પિત કરવાની પ્રતિકાત્મક પ્રક્રિયા છે. યોગ્ય સંખ્યામાં પ્રદક્ષિણા, સાત્વિક આહાર, શુભ વસ્ત્રો અને શાસ્ત્રોક્ત વિધિનું પાલન કરીને આ પવિત્ર તહેવારનું પૂર્ણ ફળ પ્રાપ્ત કરી શકાય છે.