ભારત વિશ્વના સૌથી ઝડપી વિકાસ પામતા અર્થતંત્રોમાં સન્માનનીય સ્થાન ધરાવે છે. છતાં, આંતરરાષ્ટ્રીય નાણાં ભંડોળ (IMF) દ્વારા તાજેતરમાં રજૂ કરાયેલા સ્ટાફ કન્સલ્ટેશન રિપોર્ટે ભારતના આર્થિક માર્ગ અંગે નવી અને કેટલીક હદ સુધી ચિંતાજનક તસવીર રજૂ કરી છે. રિપોર્ટ અનુસાર ભારત હવે નાણાકીય વર્ષ 2029 (FY29)માં પાંચ ટ્રિલિયન ડોલરનું અર્થતંત્ર બનશે, જ્યારે અગાઉ આ લક્ષ્ય FY27 માટે નિર્ધારિત હતું. આનો અર્થ એ છે કે ભારતની પાંચ ટ્રિલિયન ડોલર અર્થતંત્ર તરફની યાત્રા બે વર્ષ મોડેથી પૂર્ણ થશે.

રૂપિયાની નબળાઈ સૌથી મોટું કારણ

IMFના રિપોર્ટ અનુસાર, ભારતીય અર્થતંત્રની ડોલર-આધારિત કિંમત પર સૌથી મોટો અસરકારક પરિબળ છે રૂપિયાની સતત નબળાઈ. IMFએ અંદાજ કર્યો છે કે રૂપિયો FY26માં 87 રૂપિયા પ્રતિ ડોલર સુધી પહોંચી શકે છે અને FY27માં વધુ નબળો બની  87.7 રૂપિયા પ્રતિ ડોલર સુધી જઈ શકે છે. રૂપિયો નબળો પડે એટલે જીડીપીની ડોલર-મૂલ્યમાં ઘટાડો થવાની શક્યતા વધારે છે, અને એ જ five-trillion-dollar target ને પાછળ ધકેલે છે.

માત્ર બે વર્ષમાં IMFએ ભારતના FY28 જીડીપી અંદાજમાં અડધા ટ્રિલિયન ડોલર જેટલો ઘટાડો કર્યો છે. 2023ના અંદાજમાં IMFએ FY28 માટે ભારતની જીડીપી 5.96 ટ્રિલિયન ડોલર ગણાવી હતી, જ્યારે હવે તે માત્ર 4.96 ટ્રિલિયન ડોલર બતાવવામાં આવી છે – લગભગ 1 ટ્રિલિયન ડોલરનો અંતર.

GDP વૃદ્ધિમાં મુંઝવણ અને ધીમી ગતિ

ભારત આર્થિક વૃદ્ધિમાં વૈશ્વિક સ્તરે ઉત્તમ પ્રદર્શન કરતું હોવા છતાં IMFએ નોમિનલ જીડીપી વૃદ્ધિ દરમાં પણ ઘટાડો દર્શાવ્યો છે. 2024ના અંદાજ મુજબ FY26માં ભારત 11% વૃદ્ધિ દર્શાવશે એવો અંદાજ હતો, પરંતુ હવે તે સુધારીને માત્ર 8.5% કરવામાં આવ્યો છે. ધીમી નોમિનલ ગ્રોથ સાથે રૂપિયાની નબળાઈ બે મુખ્ય પરિબળો છે, કે જેના કારણે પાંચ ટ્રિલિયન ડોલરનું લક્ષ્ય મોડું થશે.

જો કે IMFએ FY26 સુધી ભારતને ચાર ટ્રિલિયન ડોલર અર્થતંત્ર બનવાનો અંદાજ ચોક્કસ બતાવ્યો છે. પરંતુ તેના બાદના વર્ષોમાં મંદ પડેલી ગતિ અને નબળો પડતો રૂપિયો ભારતના વિકાસને થોડોક બ્રેક લગાવી રહ્યા છે.

વૈશ્વિક સંજોગો અને આંતરિક પડકારો

વિશ્વભરમાં મોંઘવારી, ભૂ-રાજકીય તણાવ, વેપાર ઠપકાઓ અને નીતિગત અનિશ્ચિતતા વધી રહી છે. આવી પરિસ્થિતિમાં અનેક દેશોની આર્થિક પ્રગતિ પર પ્રભાવ પડ્યો છે – ભારત તેમાંથી અપવાદ નથી.

– વૈશ્વિક માંગમાં ઘટાડો
– તેલની કિંમતોમાં અસ્થિરતા
– ડોલરની મજબૂતી
– આંતરિક પુરવઠા સાંકળો પર પડતા દબાણ
આ બધા પરિબળો ભારતની એક્સપોર્ટ ક્ષમતાને અસર કરી રહ્યા છે, જેના કારણે વિકાસદર ગગડતી જોવા મળે છે.

ભારતની આંતરિક પડકારોમાં સામેલ છે:
– બેરોજગારીનો મુદ્દો
– કૃષિ ક્ષેત્રમાં સ્થિરતા ન હોવી
– MSME ક્ષેત્રનું મંદ ગતિએ પુનરુત્થાન
– બેન્કિંગ અને NBFC ક્ષેત્રમાં વધતા જોખમો

આ પરિબળો સાથે મળીને ભારતની વૃદ્ધિ ક્ષમતાને મર્યાદિત કરે છે.

સરકારની તરફથી સકારાત્મકતા – પરંતુ IMF સાવચેત

ભારત સરકારનું માનવું છે કે PLI સ્કીમ, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરમાં મોટા પાયે રોકાણ, ડિજિટલ અર્થતંત્રનો વિકાસ અને મેન્યુફેક્ચરિંગમાં વધારો – આગામી વર્ષોમાં ભારતના આર્થિક માળખાને મજબૂત કરશે.

જોકે IMFનું કહેવું છે કે “આગામી વર્ષોમાં સુધારો શક્ય છે, પરંતુ હાલમાં આર્થિક અસમંજસ અને રૂપિયાની નબળાઈને કારણે લક્ષ્ય પ્રાપ્તિમાં વિલંબ થશે”.

આગામી માર્ગ: શું ભારત ફરી ગતિ પકડશે?

ભારત વિશ્વની પાંચમી સૌથી મોટી અર્થવ્યવસ્થા છે અને 2030 સુધી ત્રીજા સ્થાન પર પહોંચવાની ક્ષમતા ધરાવે છે. પરંતુ IMFનો આ તાજેતરનો અંદાજ ભારત માટે એક મહત્વની ચેતવણી છે કે વૈશ્વિક પરિબળો અને આંતરિક સ્થિતિ જો વ્યાજબી રીતે હેન્ડલ ન થાય, તો મોટા લક્ષ્યોમાં સમયલાગી શકે છે.

ભારતની મજબૂતીઓમાં સમાવેશ થાય છે:
– યુવા જનસંખ્યા
– મોટી કન્ઝમ્પ્શન માર્કેટ
– ટેકનોલોજીમાં ઝડપી પ્રગતિ
– વધી રહેલી સ્ટાર્ટઅપ સંસ્કૃતિ

આ બધું મળીને ભારતને લાંબા ગાળે વિશ્વના ટોચના અર્થતંત્રોમાં સ્થાન અપાવશે.

પરંતુ હાલ IMFનું કહેવું છે કે પાંચ ટ્રિલિયન ડોલરનું લક્ષ્ય FY27 નહીં, પરંતુ FY29માં પૂર્ણ થવાની શક્યતા છે.