ભારત વિશ્વના સ્પેસ ક્ષેત્રમાં ધીમે ધીમે નહીં પરંતુ ઝડપભેર પ્રગતિ કરી રહ્યું છે. ISROના સફળ મિશનો, ઓછા ખર્ચે મંગળ અને ચંદ્ર પર પહોંચવાની ટેકનોલોજી, અને હવે પ્રાઈવેટ સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સનો ઉછાળો — આ બધું જ દર્શાવે છે કે ભારત આંતરરાષ્ટ્રીય સ્પેસ રેસમાં ઝડપથી આગવું સ્થાન મેળવી રહ્યું છે. આ વિકાસના માર્ગમાં નવો માઈલસ્ટોન ત્યારે લખાયો જ્યારે દેશના પ્રધાનમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીએ વીડિયો કોન્ફરન્સિંગ દ્વારા દેશના પહેલા પ્રાઈવેટ ઓર્બિટલ રોકેટ વિક્રમ–1 નું લૉન્ચ પેડ પર ભવ્ય ઉદ્ઘાટન કર્યું.

આ રોકેટ પ્રાઈવેટ સ્પેસ કંપની સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ દ્વારા ડિઝાઇન તથા વિકસિત કરવામાં આવ્યું છે. આ યુવા સ્ટાર્ટઅપના સ્થાપકોને તેમની ભવિષ્યલક્ષી દ્રષ્ટિ અને સ્પેસ ટેકનોલોજીમાં હિંમત માટે દેશભરમાં ‘ભારતીય ઈલોન મસ્ક’ તરીકે ઓળખવામાં આવે છે. વિક્રમ–1 એક સામાન્ય રોકેટ નથી; તે ભારતીય યુવા વૈજ્ઞાનિકો અને ઉદ્યોગસાહસિકોના સપના, સંશોધન અને મહેનતનું જીવંત પ્રતિક છે.

વિક્રમ–1 શું છે અને કેટલી અદ્યતન ટેકનોલોજી ધરાવે છે?

વિક્રમ–1 એ ભારતનો પહેલો સંપૂર્ણપણે પ્રાઈવેટ ઓર્બિટલ લોન્ચ વેહિકલ છે. આ રોકેટની ઊંચાઈ 7 માળની બિલ્ડિંગ જેટલી છે — એટલે કે આશરે 20–22 મીટર. તેનું વજન ઓછું હોવા છતાં તે અસાધારણ શક્તિ ધરાવે છે અને તે 300 કિલોગ્રામ સુધીના સેટેલાઇટને Lower Earth Orbit (LEO)માં પહોંચાડવાની ક્ષમતા ધરાવે છે.

સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસે આ રોકેટને આગળની પેઢીની સ્પેસ ટેકનોલોજીથી સજ્જ બનાવ્યું છે:

1. અલ્ટ્રા લાઇટ કાર્બન કોમ્પોઝિટ બોડી

વિક્રમ–1 નો મોટો ભાગ અતિ હળવા પરંતુ અત્યંત મજબૂત કાર્બન કોમ્પોઝિટ્સથી બનેલો છે. આ કારણે રોકેટના વજનમાં ઘટાડો થયો છે અને તે વધુ પેલોડ લઈ જવામાં સક્ષમ બને છે.

2. ઘન બળતણ આધારિત સ્ટેજિસ

વિક્રમ–1 માં અત્યંત વિશ્વસનીય ઘન પ્રોપલ્શન તબક્કાઓનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો છે. ઘન બળતણ રોકેટોને તે ઝડપી તૈયાર થાય છે, ઓછી જાળવણી રહે છે અને બચતકારક છે.

3. 3D Printing દ્વારા બનાવાયેલા એન્જિન પાર્ટ્સ

આ રોકેટના કેટલાક એન્જિન ભાગો અત્યાધુનિક 3D પ્રિન્ટીંગ ટેકનોલોજીથી બનાવવામાં આવ્યા છે. આથી ઉત્પાદન ખર્ચ અને સમય બંનેમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે.

4. નવી પેઢીની માર્ગદર્શન અને નિયંત્રણ પ્રણાલી

વિક્રમ–1 ને અતિ આધુનિક નેવિગેશન અને કંટ્રોલ સિસ્ટમ આપવામાં આવી છે. તેની મદદથી સેટેલાઇટને ચોક્કસ કક્ષામાં મૂકવાની ખાતરી મળે છે.

શા માટે સ્કાયરૂટના સ્થાપકોને કહેવામાં આવે છે ‘ભારતીય ઈલોન મસ્ક’?

સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસની સ્થાપના ભૂતપૂર્વ ISRO એન્જિનિયર્સ અને યુવા ટેક વૈજ્ઞાનિકોએ કરી છે. પ્રાઈવેટ ક્ષેત્રે રોકેટ બનાવવું, ભંડોળ મેળવવી, સંશોધન કરવું અને તે પણ વૈશ્વિક સ્પર્ધામાં ટક્કર આપતી ગુણવત્તા સાથે — આ બધું સ્પેસએક્સ જેવી સંસ્થાઓના પ્રયાસોની યાદ અપાવે છે.

તેમનોદ્રષ્ટિ માત્ર રોકેટ બનાવવાના સુધી સીમિત નથી, પરંતુ ભારતમાં એક સંપૂર્ણ અવકાશ પ્રક્ષેપણ ઇકોસિસ્ટમ ઉભું કરવાનો છે. આ જ કારણ છે કે દેશના મીડિયા અને જનતા તેમને પ્રેમથી ‘Indian Elon Musk’ તરીકે ઓળખે છે.

2026નું લોન્ચ: ભારતના સ્પેસ એકોનોમી માટે ઐતિહાસિક ક્ષણ

વિક્રમ–1 નું પ્રથમ actual orbital launch 2026માં થવાનું છે. આ લોન્ચ માત્ર ટેકનિકલ સિદ્ધિ નહીં, પરંતુ ભારતના ખાનગી અવકાશ ઇકોસિસ્ટમના વિકાસમાં મોટું પગથિયું બનશે.

દુનિયામાં નાના સેટેલાઇટ લોન્ચિંગ માટે ખૂબ જ મોટો માર્કેટ છે — સંદેશાવ્યવહાર, સંરક્ષણ, કૃષિ, આબોહવા દેખરેખથી લઈને internet-of-things (IoT) સુધી અનેક ક્ષેત્રો ઝડપથી વધી રહ્યા છે. સ્કાયરૂટનો વિક્રમ–1 આવા બધાને સસ્તા અને વિશ્વસનીય લોન્ચ સોલ્યુશન્સ પૂરા પાડશે.

જો આ લોન્ચ સફળ જશે તો:

ભારત વિશ્વના સ્પેસ માર્કેટમાં વધુ મોટું વાણિજ્યિક કેન્દ્ર બનશે

પ્રાઈવેટ સ્ટાર્ટઅપ્સને નવી હિંમત અને રોકાણ મળશે

આંતરરાષ્ટ્રીય કંપનીઓ ભારતીય લોન્ચ વેહિકલ્સને પસંદ કરશે

દેશનું સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ ઇકોસિસ્ટમ મજબૂત બનશે

પીએમ મોદીની પ્રશંસા અને સરકારની ભૂમિકા

ઉદ્ઘાટન દરમિયાન પીએમ મોદીએ જણાવ્યું કે ભારતની સ્પેસ ટેકનોલોજી આવતા 10 વર્ષમાં વિશ્વની ટોચની ઉદ્યોગશાખાઓમાં પણ થશે. તેમણે જણાવ્યું કે સરકાર પ્રાઈવેટ સ્પેસ કંપનીઓને નિયમન, લાઇસન્સ અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સપોર્ટ આપતી રહેશે, જેથી વધુ યુવા વૈજ્ઞાનિકો આ ક્ષેત્રમાં પ્રવેશી શકે.

સ્કાયરૂટની આગામી યોજનાઓ: વિક્રમ–2 અને વિક્રમ–3

વિક્રમ–1 પછી સ્કાયરૂટ એરોસ્પેસ હવે બે નવું અને વધુ શક્તિશાળી લોન્ચ વેહિકલ્સ — વિક્રમ–2 અને વિક્રમ–3 — પર કામ કરી રહી છે. આ રોકેટો વધુ પેલોડ  લઈને જઈ શકશે અને ફરીથી વાપરી શકાય તેવી રોકેટ ટેકનોલોજી તરફ આગળ વધશે. આ સ્પેસએક્સ જેવા મોડલોનું ભારતીય સંસ્કરણ કહી શકાય.

વિક્રમ–1 માત્ર એક રોકેટ નથી — તે ભારતના યુવાનોની હિંમત, જિજ્ઞાસા અને ટેકનોલોજીકલ શક્તિનું પ્રતિક છે. ISROની સાથે સાથે હવે ભારતીય પ્રાઈવેટ કંપનીઓ પણ વિશ્વ સ્તરે પોતાની ઓળખ બનાવી રહી છે. ‘ભારતીય ઈલોન મસ્ક’ તરીકે ઓળખાતા આ યુવા નવીનકારોએ સાબિત કર્યું છે કે ભારત ભવિષ્યમાં સ્પેસ ટેકનોલોજીની સૌથી મોટું કેન્દ્ર બની શકે છે.