કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા ગરીબ અને ગ્રામિણ મજૂરોને રોજગાર આપતી મહત્વની યોજના **મહાત્મા ગાંધી રાષ્ટ્રીય ગ્રામીણ રોજગાર ગેરંટી અધિનિયમ (MGNREGA)**ને રદ કરવાની દિશામાં મહત્વપૂર્ણ પગલું ભરવામાં આવ્યું છે. સરકાર ગ્રામીણ રોજગાર માટે નવો કાયદો લાવવા જઈ રહી છે, જેના માટેના બિલની નકલ લોકસભાના સભ્યોને સોંપવામાં આવી છે. આ નવા બિલ હેઠળ ‘વિકસિત ભારત ગેરંટી રોજગાર અને આજીવિકા મિશન (ગ્રામીણ) – 2025’ નામની યોજના લાવવાની તૈયારી કરવામાં આવી છે, જેને સંક્ષિપ્તમાં VB G RAM G (વિકસિત ભારત – જી રામ જી) કહેવામાં આવી રહ્યું છે.
 

મનરેગાને બદલે ‘જી રામ જી’ યોજના

નવા બિલ અનુસાર, મનરેગા કાયદાને સંપૂર્ણપણે રદ કરી, તેના સ્થાને નવી રોજગાર યોજના અમલમાં લાવવામાં આવશે. ‘જી રામ જી’ યોજના હેઠળ ગ્રામિણ પરિવારોને દર વર્ષે 125 દિવસની કાનૂની રોજગાર ગેરંટી આપવાનો પ્રસ્તાવ છે. મહત્વનું છે કે હાલની મનરેગા યોજના હેઠળ ગ્રામિણ પરિવારોને માત્ર 100 દિવસની રોજગાર ગેરંટી આપવામાં આવે છે.

કેન્દ્ર સરકારનું કહેવું છે કે આ નવો કાયદો ગ્રામિણ વિકાસના ઢાંચાને પુનઃસ્થાપિત કરી **‘વિકસિત ભારત 2047’**ના લક્ષ્યને સાકાર કરવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવશે.
 

નવા બિલનો ઉદ્દેશ્ય શું છે?

સરકારના મતે, મનરેગા યોજના છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં તેના મૂળ હેતુથી ભટકી ગઈ છે. નવી યોજના દ્વારા:

• ગ્રામિણ રોજગારને વધુ અસરકારક બનાવવાનો પ્રયાસ
• આજીવિકા સાથે કૌશલ્ય વિકાસને જોડવાનો અભિગમ
• લાંબા ગાળે ગ્રામિણ અર્થતંત્ર મજબૂત બનાવવાનો હેતુ
• સ્થળાંતર અટકાવવા વધુ દિવસોની રોજગાર ગેરંટી

આ બધાને ધ્યાનમાં રાખીને 125 દિવસની રોજગારીનો પ્રસ્તાવ લાવવામાં આવ્યો છે.
 

મનરેગાનો હેતુ અને વાસ્તવિકતા

વર્ષ 2005માં મનરેગા અધિનિયમ અમલમાં આવ્યો હતો. તેનો મુખ્ય હેતુ ગરીબી રેખા નીચે જીવતા ગ્રામિણ પરિવારોને દર વર્ષે ઓછામાં ઓછા 100 દિવસનું વેતન આધારિત રોજગાર આપવાનો હતો.
આ યોજના હેઠળ રસ્તા, તળાવ ખોદકામ, જળ સંરક્ષણ, બાગાયત, ગ્રામિણ માળખાકીય વિકાસ જેવા કામો કરાવવામાં આવતાં હતા. મનરેગાએ ગ્રામિણ વિસ્તારોમાંથી શહેરોમાં થતા સ્થળાંતરને રોકવામાં પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી.

પરંતુ સમય જતાં અનેક રાજ્યોમાં આ યોજના ભ્રષ્ટાચાર અને ગેરવહીવટનો ભોગ બની છે.
 

ગુજરાતમાં મનરેગાનો હેતુ કેમ અધૂરો રહ્યો?

ગુજરાતમાં મનરેગા યોજના તેના મૂળ ઉદ્દેશ્યને સિદ્ધ કરી શકી નથી એવી ટીકા વારંવાર થતી રહી છે. આક્ષેપ છે કે:

• કામ થયા વિના ચૂકવણી કરવામાં આવી
• ભ્રષ્ટ અધિકારીઓ અને રાજકીય વગ ધરાવતા લોકો દ્વારા કરોડો રૂપિયાનું કૌભાંડ
• મજૂરોને પૂરતા દિવસો કામ ન મળ્યું

આંકડાઓ મુજબ, ગુજરાતમાં ગરીબ મજૂરોને આખા વર્ષમાં સરેરાશ માત્ર 45 થી 49 દિવસ જેટલું કામ જ મળ્યું છે, જ્યારે 100 દિવસની ગેરંટી હોવી જોઈએ હતી.
 

અન્ય રાજ્યોમાં સ્થિતિ વધુ સારી

કેન્દ્ર સરકારે સ્વીકાર્યું છે કે ગુજરાતની સરખામણીમાં અન્ય અનેક રાજ્યોમાં મજૂરોને વધુ દિવસો સુધી કામ આપવામાં આવ્યું છે.
ઉદાહરણ તરીકે:

• ત્રિપુરા: 72 દિવસ
• મિઝોરમ: 92 દિવસ
• મેઘાલય: 71 દિવસ
• કેરાલા: 63 દિવસ
• મધ્યપ્રદેશ: 61 દિવસ
• રાજસ્થાન: 56 દિવસ
• ઓડિશા: 55 દિવસ

આ આંકડાઓ દર્શાવે છે કે મનરેગાનું અમલીકરણ રાજ્યો પ્રમાણે ખૂબ અસમાન રહ્યું છે.
 

125 દિવસની રોજગારી – વચન કે વાસ્તવિકતા?

હવે સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ છે કે નવા ‘જી રામ જી’ કાયદા હેઠળ 125 દિવસની રોજગાર ગેરંટી ખરેખર અમલમાં આવશે કે નહીં?
જ્યારે મનરેગા હેઠળ 100 દિવસનું લક્ષ્ય જ અનેક રાજ્યો હાંસલ કરી શક્યા નથી, ત્યારે 125 દિવસની ગેરંટી કેટલી વ્યવહારૂ સાબિત થશે, તે અંગે નિષ્ણાતોમાં શંકા વ્યક્ત થઈ રહી છે.

મનરેગા યોજના ગરીબ અને ગ્રામિણ મજૂરો માટે જીવનરેખા સમાન રહી છે, પરંતુ ભ્રષ્ટાચાર અને નબળા અમલીકરણના કારણે તેની અસર ઘટી છે. હવે સરકાર ‘જી રામ જી’ નામની નવી યોજના દ્વારા ગ્રામિણ રોજગારને નવી દિશા આપવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે.
આ યોજના ખરેખર ગરીબોને વધુ રોજગાર અને સુરક્ષા આપશે કે માત્ર નામ બદલાશે – તેનો જવાબ આવનારો સમય જ આપશે.