ભારતની રાજધાની દિલ્હી સહિત દેશના અનેક મોટા શહેરો આજે ગંભીર હવા પ્રદૂષણની સમસ્યાનો સામનો કરી રહ્યા છે. શિયાળાની ઋતુ શરૂ થતાં જ પ્રદૂષણનું સ્તર જોખમી સપાટીએ પહોંચે છે અને લોકો સ્વચ્છ હવા માટે ઝઝૂમતા જોવા મળે છે. આ પરિસ્થિતિ વચ્ચે સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના એક વૈશ્વિક અભ્યાસે ચોંકાવનારો ખુલાસો કર્યો છે. રિપોર્ટ અનુસાર, જો ભારત હાલની ગતિથી જ પ્રદૂષણ નિયંત્રણ અને સ્વચ્છ ઊર્જા તરફ આગળ વધતું રહેશે તો તેને 100 ટકા સ્વચ્છ હવા મેળવવામાં આશરે 188 વર્ષ લાગી શકે છે.

આ અભ્યાસ અમેરિકાના કેલિફોર્નિયામાં આવેલી પ્રતિષ્ઠિત સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના પર્યાવરણ અને ઊર્જા ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો દ્વારા કરવામાં આવ્યો છે. રિપોર્ટમાં વિશ્વના લગભગ 150 દેશોની ઊર્જા વ્યવસ્થા, હવા પ્રદૂષણ અને કાર્બન ઉત્સર્જનનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું છે.
 

ચીન ભારત કરતા ઘણું આગળ

આ રિપોર્ટમાં ચીન અને ભારત વચ્ચેની સરખામણી ખાસ ધ્યાન ખેંચે તેવી છે. અભ્યાસ મુજબ, ભારે ઉદ્યોગો, ફેક્ટરીઓ અને મોટા પાયે ઉત્પાદન હોવા છતાં ચીને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ માટે ઝડપી અને કડક પગલા લીધા છે. તેના પરિણામે ચીનને 100 ટકા સ્વચ્છ ઊર્જા અને પ્રદૂષણમુક્ત હવા પ્રાપ્ત કરવામાં માત્ર 25 વર્ષ લાગી શકે છે, જ્યારે ભારત માટે આ સમયગાળો લગભગ બે સદીનો ગણવામાં આવ્યો છે.

નિષ્ણાતો જણાવે છે કે ચીને કોલ પર આધાર ઘટાડવો, રિન્યુએબલ એનર્જીમાં મોટા પાયે રોકાણ કરવું અને ઉદ્યોગો પર કડક નિયમો લાગુ કરવાના કારણે આ સફળતા મેળવી છે. ભારતે પણ આ દિશામાં પગલાં લીધા છે, પરંતુ તેની ગતિ હજુ પૂરતી નથી.
 

પ્રદૂષણ સામે ભારતની ધીમી ગતિ

સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના રિપોર્ટમાં જણાવાયું છે કે ભારતની વર્તમાન ઊર્જા વ્યવસ્થા હજી પણ મોટા ભાગે કોલ અને ફોસિલ ફ્યુઅલ પર આધારિત છે. ટ્રાન્સપોર્ટ, ઉદ્યોગો અને બાંધકામ ક્ષેત્રમાંથી નીકળતું પ્રદૂષણ હવાની ગુણવત્તાને સતત ખરાબ કરી રહ્યું છે. જો આ સ્થિતિમાં મોટો અને ઝડપી ફેરફાર નહીં કરવામાં આવે, તો હવા પ્રદૂષણ અને કાર્બન ઉત્સર્જન સંપૂર્ણપણે ખતમ કરવામાં ભારતને 188 વર્ષ જેટલો લાંબો સમય લાગી શકે છે.
 

અમેરિકા અને અન્ય દેશોની સ્થિતિ

આ અભ્યાસમાં અન્ય દેશોની સ્થિતિ પણ સામે આવી છે. રિપોર્ટ મુજબ, અમેરિકા પણ સ્વચ્છ હવા અને કાર્બન ન્યુટ્રલ ઊર્જા વ્યવસ્થા તરફ આગળ વધી રહ્યું છે, પરંતુ તેને આ લક્ષ્ય પ્રાપ્ત કરવામાં 2128 સુધીનો સમય લાગી શકે છે. એટલે કે, વિશ્વના અનેક વિકસિત દેશો પણ આ પડકારનો સામનો કરી રહ્યા છે.
 

ભારતના શહેરોમાં ગંભીર સ્થિતિ

આ રિપોર્ટ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે ભારતના ઘણા શહેરોમાં હવા પ્રદૂષણ ખતરનાક સ્તરે પહોંચી ગયું છે. વર્લ્ડ એર ક્વોલિટી રિપોર્ટ 2023 મુજબ, વિશ્વના 100 સૌથી પ્રદૂષિત શહેરોમાંથી 83 શહેરો ભારતમાં આવેલાં છે. ખાસ કરીને દિલ્હી, લાહોર, કાનપુર, પટણા, ગાજિયાબાદ જેવા શહેરોમાં AQI ઘણીવાર ‘ખૂબ જ ખરાબ’ અથવા ‘ગંભીર’ શ્રેણીમાં પહોંચે છે.
 

પ્રદૂષણથી વધતો આરોગ્ય પર ખતરો

હવા પ્રદૂષણ માત્ર પર્યાવરણનો મુદ્દો નથી, પરંતુ માનવ આરોગ્ય માટે પણ મોટો ખતરો છે. અગાઉ આવેલા રિપોર્ટ મુજબ, વર્ષ 2022માં ભારતમાં માનવ સર્જિત વાયુ પ્રદૂષણના કારણે લગભગ 17 લાખ લોકોના મોત થયા હતા. બાળકો, વૃદ્ધો અને શ્વાસ સંબંધિત રોગ ધરાવતા લોકો માટે આ સ્થિતિ અત્યંત જોખમી બની રહી છે.
 

શું શીખવું જોઈએ?

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે ભારતે પ્રદૂષણ સામે વધુ કડક નીતિઓ, સ્વચ્છ ઊર્જામાં ઝડપી રોકાણ, ઇલેક્ટ્રિક વાહનોને પ્રોત્સાહન અને ઉદ્યોગો પર કડક નિયંત્રણ લાવવાની જરૂર છે. નહીં તો આવનારી પેઢીઓને સ્વચ્છ હવા માટે પણ સંઘર્ષ કરવો પડશે.

સ્ટેનફોર્ડ યુનિવર્સિટીના આ રિપોર્ટથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જો આજથી જ મોટા અને નિર્ણાયક પગલાં લેવામાં નહીં આવે, તો ભારત માટે સ્વચ્છ હવા માત્ર એક સપનું બની રહેશે.