વૈશ્વિક રાજકીય પરિસ્થિતિ અને ઊર્જા બજારમાં ઉથલપાથલ વચ્ચે ભારતીય ચલણ રૂપિયામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો જોવા મળ્યો છે. ગુરુવારે ડૉલર સામે ભારતીય રૂપિયો અત્યાર સુધીની સૌથી નીચલી સપાટીએ પહોંચી ગયો હતો. વૈશ્વિક બજારમાં ક્રૂડ ઓઇલના વધતા ભાવ, વિદેશી રોકાણકારોની ભારે વેચવાલી અને મજબૂત ડૉલરના કારણે રૂપિયાએ ઐતિહાસિક ગિરાવટનો સામનો કર્યો છે.

વિદેશી ચલણ બજારમાં વેપાર દરમિયાન ભારતીય રૂપિયો ડૉલર સામે લગભગ 92.37 સુધી ગગડી ગયો હતો, જે અત્યાર સુધીની સૌથી નીચલી સપાટી ગણાય છે. અગાઉના સત્રમાં રૂપિયો 92.01ની આસપાસ બંધ થયો હતો, પરંતુ નવા દિવસની શરૂઆત સાથે જ તેના પર દબાણ વધ્યું હતું. આ પરિસ્થિતિમાં બજારમાં અસ્થિરતા ઘટાડવા માટે Reserve Bank of India દ્વારા હસ્તક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો. રિઝર્વ બેંકે સરકારી બેન્કો મારફતે ડૉલરનું વેચાણ કરીને રૂપિયાને સ્થિર રાખવાનો પ્રયાસ કર્યો હોવાનું માનવામાં આવે છે.
 

વૈશ્વિક તણાવની સીધી અસર

રૂપિયાના ઘટાડાનું મુખ્ય કારણ પશ્ચિમ એશિયામાં વધતો રાજકીય તણાવ છે. મધ્ય પૂર્વમાં ચાલી રહેલા સંઘર્ષને કારણે વૈશ્વિક ઊર્જા બજારમાં અનિશ્ચિતતા વધી છે. તેના કારણે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં કાચા તેલના ભાવ ઝડપથી વધી રહ્યા છે. હાલમાં બ્રેન્ટ ક્રૂડનો ભાવ બેરલ દીઠ લગભગ 100 ડૉલરથી વધુ પર પહોંચી ગયો છે.

ભારત પોતાની ઊર્જાની જરૂરિયાતનો મોટો હિસ્સો વિદેશી આયાત પર નિર્ભર છે. અંદાજે 85 ટકા જેટલું ક્રૂડ ઓઇલ ભારત વિદેશમાંથી મંગાવે છે. તેથી જ્યારે આંતરરાષ્ટ્રીય બજારમાં તેલના ભાવ વધે છે ત્યારે દેશની આયાત ખર્ચમાં વધારો થાય છે. આથી ડૉલરની માંગ વધી જાય છે અને તેના કારણે રૂપિયાની કિંમત ઘટવા લાગે છે.
 

ડૉલરની મજબૂતી પણ કારણ

મિડલ ઈસ્ટમાં તણાવ વધતા રોકાણકારો વધુ સુરક્ષિત ગણાતી સંપત્તિઓ તરફ વળે છે. આ પરિસ્થિતિમાં અમેરિકન ડૉલર સૌથી વધુ વિશ્વસનીય ચલણ માનવામાં આવે છે. પરિણામે વૈશ્વિક બજારમાં ડૉલરની માંગ વધે છે અને તે વધુ મજબૂત બને છે.

તાજેતરમાં ડૉલર ઇન્ડેક્સ પણ 2026ની સર્વોચ્ચ સપાટીએ પહોંચી ગયો છે. ડૉલરની આ મજબૂતીના કારણે અન્ય દેશોની કરન્સી સહિત ભારતીય રૂપિયો પણ દબાણમાં આવી ગયો છે.
 

વિદેશી રોકાણકારોની વેચવાલી

ભારતીય શેરબજારમાં વિદેશી સંસ્થાગત રોકાણકારો (FII) દ્વારા મોટી માત્રામાં વેચવાલી કરવામાં આવી છે. આ મહિનામાં જ તેમણે આશરે 39,000 કરોડ રૂપિયાના શેર વેચ્યા હોવાનું જાણવા મળે છે. વિદેશી રોકાણકારો બજારમાંથી પૈસા બહાર કાઢે ત્યારે રૂપિયાની માંગ ઘટે છે અને તેના કારણે ચલણ વધુ નબળું પડે છે.

તેમ છતાં ભારત પાસે વિદેશી હૂંડિયામણનો મજબૂત જથ્થો છે. હાલમાં દેશ પાસે લગભગ 723 અબજ ડૉલર જેટલો વિદેશી મુદ્રા જથ્થો ઉપલબ્ધ છે. આ અનામત ભવિષ્યમાં જરૂર પડ્યે ચલણ બજારમાં હસ્તક્ષેપ કરવા માટે કેન્દ્રિય બેંકને મદદરૂપ થઈ શકે છે.
 

હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અંગે ચિંતા

આંતરરાષ્ટ્રીય ઊર્જા બજારમાં વધતી અનિશ્ચિતતા પાછળનું એક મહત્વનું કારણ હોર્મુઝ સ્ટ્રેટ અંગેની ચિંતા પણ છે. વિશ્વના મોટા પ્રમાણમાં ક્રૂડ ઓઇલનો પુરવઠો આ સમુદ્રી માર્ગ દ્વારા પસાર થાય છે. જો ત્યાં કોઈ પણ પ્રકારનો વિક્ષેપ થાય તો વૈશ્વિક બજારમાં તેલના ભાવ વધુ વધી શકે છે.

આ પરિસ્થિતિ ભારત જેવી આયાત આધારિત અર્થવ્યવસ્થાઓ માટે વધુ પડકારજનક બની શકે છે. ઊંચા તેલના ભાવ દેશની મોંઘવારીને વધારવા માટે જવાબદાર બની શકે છે.
 

વિવિધ ક્ષેત્રો પર મિશ્ર અસર

રૂપિયાના અવમૂલ્યનનો દેશના વિવિધ ક્ષેત્રો પર અલગ અલગ પ્રભાવ જોવા મળી શકે છે. માહિતી પ્રૌદ્યોગિકી (IT) ક્ષેત્ર માટે નબળો રૂપિયો ઘણી વખત ફાયદાકારક સાબિત થાય છે. કારણ કે આ કંપનીઓની આવકનો મોટો હિસ્સો ડૉલરમાં હોય છે. જ્યારે રૂપિયો નબળો પડે ત્યારે તેમની કમાણી રૂપિયામાં વધુ દેખાય છે.

પરંતુ બીજી તરફ સામાન્ય નાગરિકો માટે આ પરિસ્થિતિ મુશ્કેલી ઉભી કરી શકે છે. વિદેશમાં અભ્યાસ કરવા જતા વિદ્યાર્થીઓ કે પ્રવાસ માટે બહાર જતા લોકો માટે ખર્ચ વધશે, કારણ કે તેમને વિદેશી ચલણ ખરીદવા માટે વધુ રૂપિયા ચૂકવવા પડશે.

તે ઉપરાંત પેટ્રોલિયમ, કેમિકલ અને આયાત આધારિત ઉદ્યોગો માટે પણ મુશ્કેલીઓ ઊભી થઈ શકે છે. કાચા માલની આયાત મોંઘી બનવાથી તેમના ઉત્પાદન ખર્ચમાં વધારો થશે, જે અંતે ગ્રાહકો સુધી વધેલા ભાવ રૂપે પહોંચી શકે છે.
 

ભવિષ્ય અંગે નિષ્ણાતોની ચિંતા

આર્થિક નિષ્ણાતો માને છે કે જો ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ લાંબા સમય સુધી 100 ડૉલરથી ઉપર રહેશે તો ભારતની અર્થવ્યવસ્થા પર દબાણ વધી શકે છે. મોંઘવારીમાં વધારો થવાની શક્યતા છે અને સરકાર તથા કેન્દ્રિય બેંકને નીતિગત પગલાં લેવા પડી શકે છે.

આ રીતે વૈશ્વિક તણાવ, ઊંચા ક્રૂડ ઓઇલના ભાવ અને રોકાણકારોની અસ્થિરતા મળીને ભારતીય રૂપિયાને દબાણમાં મૂકી રહ્યા છે. આગામી દિવસોમાં આંતરરાષ્ટ્રીય પરિસ્થિતિ કેવી રીતે બદલાય છે તેના પર રૂપિયાની દિશા ઘણાં અંશે નિર્ભર રહેશે.