ભારતમાં મોબાઇલ સુરક્ષા વધારવા અને વધી રહેલા ઓનલાઇન છેતરપિંડીના કેસોને અટકાવવા માટે ટેલિકોમ્યુનિકેશન વિભાગ (DoT)એ એક ઐતિહાસિક અને કડક નિર્ણય લીધો છે. નવા નિર્દેશ અનુસાર, હવે દેશમાંથી ઉત્પાદિત હોય કે વિદેશથી આયાત કરાયેલા દરેક નવા સ્માર્ટફોનમાં 'સંચાર સાથી' એપ પ્રી-ઇન્સ્ટોલ કરવી જ પડશે. આ એપને ન વપરાશકર્તા ડિલીટ કરી શકશે, ન અક્ષમ કરી શકશે.
સરકારના આ આદેશથી મોબાઇલ ઉદ્યોગ, સુરક્ષા એજન્સીઓ અને રાજકીય વર્તુળોમાં ચર્ચા ગરમાઈ છે.

સંચાર સાથી શું છે અને કેમ છે મહત્વની?

સંચાર સાથી એપ્લિકેશનનું મુખ્ય ધ્યેય મોબાઇલ વપરાશકર્તાઓને સુરક્ષા પૂરી પાડવાનું છે.
આ એપ દ્વારા વપરાશકર્તા:

• પોતાના ખોવાયેલા અથવા ચોરાયેલા ફોનની તુરંત ફરિયાદ કરી શકે
• ફોનને મિનિટોમાં બ્લોક કરી શકે
• નકલી લિંક્સ, સ્પામ કોલ્સ અને શંકાસ્પદ મેસેજથી પોતાને સુરક્ષિત રાખી શકે
• પોતાના નામે રજિસ્ટર થયેલા મોબાઇલ કનેક્શન ચકાસી શકે
• IMEI નંબર યાદ રાખવાની જરૂરિયાત ટળી જાય છે કારણ કે એપ તે આપમેળે સિસ્ટમથી મેળવે છે

સંચાર સાથીએ અત્યાર સુધી લાખો લોકોને તેમના ફોન બ્લોક કરાવવામાં, ચોરાયેલા મોબાઇલ શોધવામાં અને મોબાઇલ છેતરપિંડી અટકાવવામાં મદદ કરી છે. પ્લે સ્ટોર અને એપ સ્ટોર પર તેની લોકપ્રિયતા સતત વધી રહી છે.

સરકારનો નવા નિયમો પર ભાર

DoTના નવા નિયમો મુજબ:

• હવે ઉત્પાદિત થતા દરેક નવા સ્માર્ટફોનમાં સંચાર સાથી એપ ફરજિયાત પ્રી-ઇન્સ્ટોલ હશે
• વપરાશકર્તા આ એપને અનઇન્સ્ટોલ અથવા અક્ષમ કરી શકશે નહીં
• જૂના સ્ટોકવાળા ફોનમાં પણ સોફ્ટવેર અપડેટ દ્વારા આ એપ ઉમેરવી પડશે
• એપલ, સેમસંગ, વિવો, ઓપ્પો અને શાઓમી જેવી મોટી કંપનીઓએ 90 દિવસમાં અમલ શરૂ કરવાનો રહેશે
• 120 દિવસમાં તેઓએ સરકારને અહેવાલ સબમિટ કરવો પડશે

સરકારનું કહેવું છે કે વધતી મોબાઇલ છેતરપિંડી, ફ્રોડ લિંક્સ, ઓનલાઈન સ્કેમ્સ અને ખોવાયેલા ફોનના કેસોને કારણે આ નિર્ણય અનિવાર્ય બન્યો હતો.

વિપક્ષે ઉઠાવ્યા ગોપનીયતાના ગંભીર પ્રશ્નો

સરકારી નિર્ણય સામે રાજકીય વિરોધ પણ જોવા મળ્યો છે.
રાજસ્થાનના રાજ્યસભા સાંસદ કે.સી. વેણુગોપાલે X (ટ્વિટર) પર સરકારને ટેગ કરીને લખ્યું:

• “Big Brother આપણા પર નજર રાખી શકતો નથી. આ નિર્ણય બંધારણીય રીતે ખોટો છે.”
• “ગોપનીયતાનો અધિકાર અનુચ્છેદ 21નો ભાગ છે.”
• “પ્રી-લોડેડ સરકારી એપ, જેને ડિલીટ પણ કરી શકાતી નથી, એ નાગરિકોને દેખરેખ હેઠળ રાખવાનું સાધન બની રહી છે.”
• “આ બંધારણીય અધિકારો પર હુમલો છે અને અમે આ નિર્ણયને સ્વીકારીશું નહીં.”

વિપક્ષનું માનવું છે કે એપ વપરાશકર્તાની તમામ મોબાઇલ પ્રવૃત્તિઓ પર નજર રાખી શકે છે, જે સુરક્ષા કરતાં વધુ દેખરેખ જેવી લાગણી ઊભી કરે છે.

મોબાઇલ કંપનીઓ માટે મોટો બદલાવ

આ નિર્ણયથી મોબાઇલ ઉત્પાદકો અને આયાતકારો પર પણ મોટો બોજો આવશે.
તેમને:

• ઓપરેટિંગ સિસ્ટમ કસ્ટમાઇઝ કરવાની
• સોફ્ટવેર અપડેટ રોલઆઉટ કરવાની
• પ્રી-લોડેડ એપના ટેક્નિકલ સ્ટાન્ડર્ડ્સ અનુસરવાની
  જરૂર પડશે, જે ખર્ચ અને સમય બંને વધારશે.

કંપનીઓએ આ નિર્ણય અંગે હજી સત્તાવાર નિવેદન આપ્યું નથી, પરંતુ ઉદ્યોગ નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે આ બદલાવ મોટા ટેક્નિકલ ફેરફાર લાવશે.

સરકારનો સ્પષ્ટ ઉદ્દેશ—છેતરપિંડી અને મોબાઇલ ક્રાઇમ ઘટાડવો

સરકારનું તારણ છે કે:

• ભારતમાં દરરોજ હજારો લોકો મોબાઇલ છેતરપિંડીના શિકાર બને છે
• ખોવાયેલા ફોનનો દુરુપયોગ થાય છે
• નકલી WhatsApp એક્ટિવેશન અને ફેક્સ કૉલ્સ વધી રહ્યા છે
• ઓનલાઇન ફાઈનાન્સ, બેન્કિંગ અને UPI સંબંધિત છેતરપિંડીમાં સતત વધારો થઈ રહ્યો છે

આ તમામ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને સંચાર સાથી એપ ફરજિયાત બનાવવામાં આવી છે જેથી એક કેન્દ્રીકૃત પ્લેટફોર્મ દ્વારા સુરક્ષા મજબૂત થઈ શકે.

આગળ શું?

આ નિર્ણય આગામી મહિનાઓમાં અમલમાં આવશે અને દેશમાં મોબાઇલ સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં મોટો ફેરફાર લાવશે. જો કે વપરાશકર્તાઓની ગોપનીયતા અને સરકારની દેખરેખ અંગેની ચર્ચા પણ હવે વધુ તેજ બનવાની છે.