ગુજરાતમાં સહકારી ક્ષેત્ર માટે એક મહત્વનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો છે. લગભગ છ દાયકાં પછી રાજ્ય સરકારે એકસાથે નવ નવી જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેન્કોની સ્થાપનાને સૈદ્ધાંતિક મંજૂરી આપી છે. બુધવારે (31 ડિસેમ્બર, 2025) રાજ્ય મંત્રીમંડળની બેઠક બાદ સરકારના પ્રવક્તા અને કૃષિ–સહકાર મંત્રી જિતુ વાઘાણીએ આ જાહેરાત કરી હતી. આ નિર્ણયથી સહકારી ક્ષેત્રમાં નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે — કોઈ તેને ખેડૂતો માટે રાહત ગણાવે છે, તો કોઈ ઑનલાઇન બેન્કિંગના યુગમાં તેની જરૂરિયાત પર સવાલ ઊભા કરે છે.
 

60 વર્ષ પછી નવી બેન્કો કેમ?

1960માં ગુજરાત રાજ્યની રચના સમયે રાજ્યમાં 17 જિલ્લાઓ અને 18 જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેન્કો હતી. ત્યારબાદ સમયાંતરે જિલ્લાઓના વિભાજન થતા ગુજરાતમાં જિલ્લાઓની સંખ્યા વધતી ગઈ અને આજે તે 34 સુધી પહોંચી છે. છતાં આ લાંબા સમયગાળા દરમિયાન એક પણ નવી જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેન્કની સ્થાપના થઈ નહોતી. પરિણામે ઘણા નવા જિલ્લાઓ આજે પણ જૂની જિલ્લા બેન્કો પર આધાર રાખીને સેવાઓ મેળવી રહ્યા છે.

ઉદાહરણ તરીકે, પોરબંદર જિલ્લો 1997માં અલગ થયો છતાં આજે પણ ત્યાં જૂનાગઢ જિલ્લા સહકારી બેન્ક સેવા આપે છે. એ જ રીતે 2013માં બનેલા મોરબી જિલ્લામાં રાજકોટ અને સુરેન્દ્રનગર જિલ્લા સહકારી બેન્કોની કામગીરી ચાલુ રહી છે. સરકારનું માનવું છે કે જિલ્લાઓ વધ્યા હોવા છતાં બેન્કિંગ માળખું એ જ રહેવું એ અસંતુલન ઊભું કરે છે.
 

નવી બેન્કો કયા જિલ્લાઓમાં બનશે?

રાજ્ય સરકારની અખબારી યાદી અનુસાર હાલની બેન્કોના વિભાજન દ્વારા નવ નવી જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેન્કો બનાવાશે. તેમાં—

• પંચમહાલમાંથી દાહોદ
• સાબરકાંઠામાંથી અરવલ્લી
• સુરતમાંથી તાપી
• વડોદરામાંથી છોટા ઉદેપુર
• જામનગરમાંથી દેવભૂમિ દ્વારકા
• જૂનાગઢમાંથી પોરબંદર
• ખેડામાંથી આણંદ
• વલસાડમાંથી નવસારી અને ડાંગ

આ રીતે રાજ્યમાં જિલ્લા સહકારી બેન્કોની સંખ્યા 18માંથી વધીને 27 થશે. જોકે હજુ પણ મોરબી, બોટાદ, ગાંધીનગર, મહીસાગર, નર્મદા, પાટણ અને વાવ-થરાદ જિલ્લાઓને પોતાની જિલ્લા સહકારી બેન્ક નહીં હોય.
 

જિલ્લા સહકારી બેન્કોનું મહત્વ શું?

જિલ્લા મધ્યસ્થ સહકારી બેન્કો ત્રિસ્તરીય સહકારી માળખાનો ભાગ છે. ગામ કક્ષાએ પ્રાથમિક ખેતી સહકારી મંડળીઓ (PACS), ત્યારબાદ જિલ્લા કક્ષાની સહકારી બેન્ક અને અંતે રાજ્ય કક્ષાની સહકારી બેન્ક — આવું માળખું કાર્ય કરે છે. ગુજરાતમાં તમામ જિલ્લા સહકારી બેન્કો મળીને ગુજરાત સ્ટેટ કો-ઓપરેટિવ બેન્ક બનાવે છે.

આ બેન્કોનો મુખ્ય ઉદ્દેશ ખેડૂતોને ખેતી અને સહાયક પ્રવૃત્તિઓ માટે સસ્તું અને સરળ ધિરાણ પૂરું પાડવાનો છે. નાબાર્ડ અને રાજ્ય સરકાર દ્વારા આ બેન્કોને નાણાકીય સહાય આપવામાં આવે છે જેથી ગ્રામ્ય અર્થતંત્રને મજબૂતી મળે.
 

સરકાર શું કહે છે?

સરકારના કહેવા મુજબ કેન્દ્ર સરકાર સહકારી ક્ષેત્રને મજબૂત બનાવવાની દિશામાં કામ કરી રહી છે. નાબાર્ડ મારફતે દેશના વિવિધ જિલ્લાઓમાં નવી જિલ્લા સહકારી બેન્કો સ્થાપવાની ભલામણ સહકાર મંત્રાલયને કરવામાં આવી છે. ગુજરાત સરકારે પણ આ દિશામાં પગલું ભરીને નવ નવી બેન્કો માટે મંજૂરી આપી છે.
 

મંત્રી જિતુ વાઘાણીએ જણાવ્યું કે આ નિર્ણયથી છેવાડાના ખેડૂતોને પોતાના જિલ્લાની અંદર જ બેન્કિંગ સેવાઓ મળશે અને ધિરાણ પ્રક્રિયા વધુ સરળ બનશે.
 

વિવાદ અને પ્રશ્નો પણ ઊભા

સહકારી ક્ષેત્રના કેટલાક આગેવાનો આ નિર્ણયનું સ્વાગત કરે છે, પરંતુ સાથે સવાલ પણ કરે છે. કોંગ્રેસના સહકારી આગેવાન વીરજી ઠુમ્મર કહે છે કે નવી બેન્કો બનાવવી ખરાબ નથી, પરંતુ સહકારી સંસ્થાઓમાં રાજકારણનું વધતું પ્રભુત્વ ચિંતાજનક છે. તેઓ માને છે કે જ્યારે તમામ સેવાઓ પહેલેથી ઉપલબ્ધ છે ત્યારે નવી બેન્કો ચલાવવાનો ખર્ચ અને માળખું જરૂરી છે કે નહીં — તે મુદ્દે વિચાર થવો જોઈએ.
 

ઑનલાઇન બેન્કિંગના યુગમાં શું જરૂર છે?

આજના સમયમાં ડિજિટલ અને ઑનલાઇન બેન્કિંગ ઝડપથી વધી રહ્યું છે. છતાં ગ્રામ્ય ક્ષેત્રના નિષ્ણાતો માને છે કે ખેડૂતો માટે માત્ર ટેક્નોલોજી પૂરતી નથી. સ્થાનિક સ્તરે નિર્ણય લેતા પ્રતિનિધિઓ, નજીકની બ્રાન્ચો અને વિશ્વાસ આધારિત વ્યવસ્થા સહકારી બેન્કોની મોટી તાકાત છે.

આઇઆઇએમ અમદાવાદના પ્રોફેસર અનિલ ગુપ્તા કહે છે કે જિલ્લો સહકારી માળખાનો મહત્વનો ભાગ છે. નવા જિલ્લાઓ બન્યા છે તો નવી બેન્કો બનવી સ્વાભાવિક છે. જોકે તેઓ એ પણ ઉમેરે છે કે સહકારી બેન્કોએ પરંપરાગત ધિરાણથી આગળ વધીને માઇક્રો વેન્ચર ફાઇનાન્સ, મહિલા કેન્દ્રિત યોજનાઓ અને નવીનતા તરફ ધ્યાન આપવું પડશે.
 

નવી બેન્કો કેવી રીતે બનશે?

નવી જિલ્લા સહકારી બેન્કોની સ્થાપના માટે ખેડૂતો અને સહકારી મંડળીઓએ અરજી કરવી પડશે. રાજ્ય સરકાર તેમની નોંધણી કરશે, કાર્યક્ષેત્ર નક્કી કરશે અને ત્યારબાદ નાબાર્ડ તથા રિઝર્વ બેન્ક ઑફ ઇન્ડિયા પાસે બેન્કિંગ લાઇસન્સ માટે અરજી મોકલવામાં આવશે. આરબીઆઇ નિયંત્રણ કરશે જ્યારે નાબાર્ડ નિરીક્ષણ અને ભંડોળ પૂરું પાડશે.
 

અંતે શું અર્થ થાય?

ગુજરાતમાં 60 વર્ષ બાદ નવી જિલ્લા સહકારી બેન્કોની જાહેરાત માત્ર સંખ્યાત્મક વધારો નથી, પરંતુ સહકારી માળખાને નવી રીતે ગોઠવવાનો પ્રયાસ છે. હવે પડકાર એ છે કે આ બેન્કો રાજકારણથી ઉપર ઉઠીને ખરેખર ખેડૂતો, મહિલાઓ અને ગ્રામ્ય ઉદ્યોગોને કેટલો ફાયદો પહોંચાડે છે — તે સમય જ બતાવશે.