દુનિયાભરમાં વધતાં જતા તાપમાનના પ્રભાવ હવે સ્પષ્ટ રીતે હિમાલય સુધી પહોંચ્યા છે. હવામાનના વૈજ્ઞાનિકો અને ગ્લેશિયોવિદોની લાંબા સમયથી ચાલી રહેલી ચિંતા હવે વાસ્તવિક રૂપ લેતી દેખાઈ રહી છે. વાડિયા હિમાલય ભૂ–વિજ્ઞાન સંસ્થાનના તાજેતરના રિપોર્ટમાં એક મહત્વપૂર્ણ ખુલાસો થયો છે કે,ઉચ્ચ હિમાલય વિસ્તારોમાં બરફવર્ષાની પ્રકૃતિ અને પેટર્નમાં નોંધપાત્ર ફેરફાર આવ્યો છે. જ્યાં અગાઉ ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરી માસ ભારે હિમવર્ષા માટે જાણીતા હતા, ત્યાં હવે એપ્રિલ સુધી હિમવર્ષા જોવા મળી રહી છે.

કુમાઉન વિસ્તારની કફની અને પિંડારી ગ્લેશિયર ખીણોમાં છેલ્લા કેટલાક વર્ષો દરમિયાન લીધેલા તાપમાન, વરસાદ અને સ્નો કવરેજના ડેટાને વિશ્લેષણ કર્યા બાદ વૈજ્ઞાનિકોએ આ નિષ્કર્ષ પર પહોંચ્યા છે કે હિમવર્ષાનો સમયગાળો સંપૂર્ણપણે ખસી ગયો છે. ડિસેમ્બર–જાન્યુઆરીમાં બરફવર્ષા ઘટી રહી છે જ્યારે ફેબ્રુઆરી, માર્ચ અને એપ્રિલમાં બરફવર્ષાનો વધારો નોંધાયો છે. આ હવામાનના ઋતુચક્રમાં થયેલો મોટો બદલાવ છે, જેનો સીધો સંબંધ ગ્લોબલ વોર્મિંગ સાથે છે.

વૈજ્ઞાનિકો અનુસાર વિશ્વભરમાં વધતા તાપમાનનો સૌથી ગંભીર પ્રભાવ એ છે કે વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ—જે હિમાલયમાં શિયાળાની બરફવર્ષા માટે મુખ્ય જવાબદાર છે—તેની ચાલ અને માર્ગ બંનેમાં ગડબડ સર્જાઈ છે. સામાન્ય રીતે ડિસેમ્બર અને જાન્યુઆરીમાં આવતા વેસ્ટર્ન ડિસ્ટર્બન્સ હવે મોડા પડતા જોવા મળે છે અને ઉનાળાની શરૂઆત સુધી અસર કરતા રહે છે. પરિણામે ઉનાળાની સિઝનમાં અસામાન્ય રીતે વધારે બરફવર્ષા થતી રહે છે.

જર્મનીના સાયન્ટિફિક જનરલ એપ્લાઈડ જિયોમેટિક્સ માં પ્રકાશિત થયેલા આ સંશોધન મુજબ, સેન્ટ્રલ હિમાલયના 1,000 થી 2,000 મીટર ઊંચાઈ ધરાવતા વિસ્તારોમાં તાપમાન અને વરસાદની પેટર્નમાં સ્પષ્ટ બદલાવ નોંધાયો છે. ઊંચાઈ વધુ હોય એવા 3,000 થી 4,000 મીટરના વિસ્તારોમાં પણ સ્નો કવરનો ટ્રેન્ડ બદલાઈ રહ્યો છે. પહેલાં જે વિસ્તારો મહિનાઓ સુધી સફેદ હિમથી ઢંકાયેલા રહેતા હતા, ત્યાં હવે બરફ જમવાનું પ્રમાણ ઘટ્યું છે અને જે બરફ પડે છે તે ગરમી વધવાના કારણે ઝડપી ગતિએ ઓગળી જાય છે.

હિમાલયમાં ઉનાળામાં થતી વધારાની બરફવર્ષા દેખાવમાં લાભદાયક લાગે, પરંતુ હકીકતમાં તે અત્યંત હાનિકારક સાબિત થઈ રહી છે. કારણ કે આ બરફ લાંબા સમય સુધી ટકી શકતો નથી. વધતા તાપમાનના કારણે બરફ ઝડપથી પાણીમાં ફેરવાઈ જાય છે, જેના કારણે ગ્લેશિયરોની સ્થિરતા પર ખતરાની ઘંટીઓ વાગવા લાગી છે. શિયાળામાં બરફ ઓછો જમવાના કારણે ગ્લેશિયરોના પુનઃનિર્માણમાં મોટી ખોટ થઈ રહી છે. વૈજ્ઞાનિકોના મતે આ સ્થિતિ લાંબા ગાળે ગ્લેશિયર રીટ્રીટને વધારી શકે છે.

શિયાળામાં હવે બરફની જગ્યાએ વરસાદ થતો હોવાથી, હિમાલયના પર્યાવરણીય સંતુલનમાં પણ ખલેલ પહોંચે છે. જમીનનું પાણી સંગ્રહ ચક્ર, વનસ્પતિનું જીવનચક્ર અને વન્યજીવનું પ્રાકૃતિક રહેઠાણ—બધા પર આ પરિવર્તનનો નકારાત્મક પ્રભાવ પડી રહ્યો છે. બરફ ઓછો જમવાથી પાણીનું કુદરતી સંગ્રહ ઓછું થવાનું શરૂ થઈ રહ્યું છે, જેના કારણે નદીઓના વહેણમાં અનિયમિતતા વધવાની શક્યતા છે. ગ્લેશિયરો ઝડપથી ઓગળતા રહે તો ભવિષ્યમાં નદીઓમાં અચાનક વધારાના પાણી અને પછી લાંબા ગાળે પાણીની તંગી જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઈ શકે છે.

આ પરિવર્તનો માત્ર પર્યાવરણ પૂરતા જ મર્યાદિત નથી પરંતુ હિમાલય પર આધારિત કરોડો લોકોના જીવન સાથે સીધો સંબંધ ધરાવે છે. ગંગા, યમુના, કાલી અને અન્ય નદીઓ હિમાલયના ગ્લેશિયરો પરથી જ નીકળે છે. જો બરફવર્ષાની પેટર્ન બદલાતી રહી અને ગ્લેશિયરો ઝડપથી ઓગળતા રહ્યા, તો ભવિષ્યમાં કૃષિ, પીવાનું પાણી, હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ, અને નદી આધારિત આર્થિક પ્રવૃત્તિઓ પર મોટો પ્રભાવ પડી શકે છે.

વાડિયા સંસ્થાનના વૈજ્ઞાનિકોએ આ રિપોર્ટમાં સ્પષ્ટ ચેતવણી આપી છે કે હિમાલયની બરફવર્ષા પેટર્નમાં થતો ફેરફાર હવામાન પરિવર્તનનો મજબૂત પુરાવો છે. જો સમાજ, સરકારો અને વૈશ્વિક સમુદાયે સમયસર પગલાં ન લે તો આવનારા દાયકામાં હિમાલયની ઓળખાણ બદલાઈ શકે છે. તેઓએ કાર્બન ઉત્સર્જન ઘટાડવા, હિમાલય ક્ષેત્રમાં માનવીય દખલ ઓછો કરવા અને ગ્લેશિયરો માટે વિશેષ મોનિટરિંગ સિસ્ટમ ઉભી કરવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત પર પણ ભાર મૂક્યો છે.

હિમાલય માત્ર ભારતનું જ નહીં પરંતુ ભારત–ઉપમહાદ્વીપનું જળભંડાર છે. તેની સ્થિરતા સીધે ભવિષ્યની પાણી સુરક્ષાની સાથે જોડાયેલી છે. એટલા માટે બરફવર્ષાની બદલાતી પેટર્નને માત્ર વૈજ્ઞાનિક માહિતી તરીકે નહીં પરંતુ ગંભીર ચેતવણી તરીકે જોવાની જરૂર છે.