જેને વર્ષ 2017માં યુનેસ્કોએ “વર્લ્ડ હેરિટેજ સિટી” તરીકે માન્યતા આપી હતી, આજે વિકાસ અને વારસાના સાંકળાયેલા પ્રશ્નો વચ્ચે ઊભું છે. એક તરફ શહેરના કોટવિસ્તારમાં આવેલા સદી જૂના હેરિટેજ મકાનો, પોળો અને ઐતિહાસિક વસવાટ ધીમે ધીમે ખંડેર બની રહ્યા છે. બીજી તરફ, શહેરની પશ્ચિમ બાજુ અને નવા વિસ્તારોમાં 30 માળથી વધુ ઊંચાઈના ટાવર્સ ગર્વ સાથે ઉભા થઈ રહ્યા છે. આ દૃશ્ય અમદાવાદના વિકાસના દ્વિ-ચહેરાને સ્પષ્ટ દર્શાવે છે — એક ચહેરો, જે પ્રાચીન વારસાની ચિંતા કરે છે, અને બીજો, જે આકાશને અડતી ઈમારતોને પ્રગતિનું પ્રતિક માને છે.

તાજેતરમાં જાહેર થયેલા આંકડા મુજબ, અમદાવાદમાં 30 માળથી વધુ ઊંચાઈના 17 બિલ્ડિંગ્સ બની ચૂક્યા છે. જ્યારે 15 માળથી વધુના 82થી પણ વધારે બિલ્ડિંગ્સ ઉભા થયા છે. શહેરના શાસકો અને આયોજનકારો આને “મોડર્ન અમદાવાદ” અને “વિકાસનું સફળ મોડેલ” ગણાવી રહ્યા છે. પરંતુ આ વિકાસની વચ્ચે સાચો સવાલ એ છે: શું અમદાવાદ તેનો મૂળ વારસો ગુમાવી રહ્યો છે?

કોટવિસ્તાર અને પોળ—એક યુગનું અંત

અમદાવાદના કોટવિસ્તારમાં આવેલી પોળો માત્ર ઘરોનો સમૂહ નહોતી, પરંતુ તે જીવનશૈલી, સંસ્કૃતિ, કલા, વાસ્તુકલા અને સામાજિક એકતા નો સુંદર સમન્વય હતી. દરેક પોળમાં અનોખું ગોઠવણ, લાકડાનું વાસ્તુશિલ્પ, જાળીદાર બારીઓ અને સુંદર હવેલીઓ શહેરની ચહલપહલનો ભાગ હતી.

પરંતુ આજે મોટાભાગની પોળો ખાલી પડી રહી છે. ઘણા રહેવાસીઓ સારી સુવિધાઓની શોધમાં શહેરના નવા વિસ્તારોમાં ઘર બનાવી રહ્યા છે. જૂના મકાનોની મરામત ખર્ચાળ બની ગઈ છે. શાસકીય બેદરકારી અને સંરક્ષણ નીતિઓની અછતને કારણે અનેક ઐતિહાસિક ઈમારતો તૂટી પડી છે અથવા તોડી નાંખવામાં આવી છે.

જે શહેરને યુનેસ્કોની માન્યતા મળી, તે શહેર પોતાના જ વારસાને બચાવવામાં નિષ્ફળ થાય છે તો તે માત્ર દુઃખદ જ નહીં, પણ ચિંતાનો વિષય પણ છે.

વિકાસનો અભિમાન અને હેરિટેજના પ્રશ્નો

મહાનગરપાલિકાના શાસકો માટે 30, 40 માળના બિલ્ડિંગ્સનો આંકડો ગર્વનું કારણ છે. સ્ટેન્ડિંગ કમિટીના ચેરમેનોએ તો જાહેરમાં કહ્યું કે:

“અમદાવાદમાં 30 માળથી વધુ ઉંચાઈના 17 બિલ્ડિંગ બન્યા છે — આ છે સાચો વિકાસ.”

પરંતુ આ જાહેરાત વચ્ચે કોટવિસ્તારના હેરિટેજ મકાનો વિશેનો સવાલ પૂછવામાં આવ્યો ત્યારે તેઓએ કોઈ સ્પષ્ટ જવાબ આપવાનું ટાળ્યું.

આ વલણ શહેરના શાસકોની પ્રાથમિકતાઓ સ્પષ્ટ કરે છે. નવા આકાશચુંબી બિલ્ડિંગ્સ પ્રગતિનું પ્રતિક ગણાય છે, પરંતુ શહેરની ઓળખ, સંસ્કૃતિ અને ઇતિહાસને બચાવવા માટેની પ્રતિબદ્ધતા ક્યાં છે?

કોમર્શિયલાઇઝેશનનો ભારે દબાણ

કોટવિસ્તારમાં અનેક રહેણાંક હેરિટેજ ઈમારતોને તોડી તેના સ્થાને કોમર્શિયલ સંકુલો ઊભા થઈ રહ્યા છે. જમીનના ભાવો વધી રહ્યા છે, બિલ્ડર્સનો દબાણ વધી રહ્યો છે અને સરકારની સંરક્ષણ નીતિઓમાં કડકાઈનો અભાવ હોવાથી પ્રાચીન ઈમારતોને બચાવવું મુશ્કેલ બની રહ્યું છે.

પોળોની અંદર આવેલા હવેલી, પરંપરાગત દરવાજા, છતના કોતરાયેલા ડિઝાઇન, નકશીદાર પથ્થર — એ બધું ધીમે ધીમે અદૃશ્ય થઈ રહ્યું છે.

એક શહેર, જેની ઓળખ જ તેના હેરિટેજ પર આધારિત છે, તે શહેર હવે તેનું મૂળ સ્વરૂપ ગુમાવી રહ્યું છે.

આકાશને અડતા અમદાવાદ — 30 માળથી વધુના ટાવરોના નામ

અમદાવાદમાં ઊભા થયેલા 30 માળથી વધુ બિલ્ડિંગ્સમાં સામેલ છે:

• અનામિકા હાઈ પોઈન્ટ, બોડકદેવ
• ગાલા કોર્પોરેટ, ઈસ્કોન–આંબલી રોડ
• ધ પાર્ક, આંબલી
• બ્રિલીયા, છારોડી
• ધ વેસ્ટિન, શીલજ
• ટ્રેમોન્ટ એડલીપ, છારોડી
• એરિસ્ટો ધ ઓપસ અને આત્મંથન, એસ.જી. હાઈવે
• સ્ટેટલેન્ડ, સોલા
• એસકેજી સ્કાયલાઈન, બોડકદેવ
• સ્કાય ઝેનિયા, હેબતપુર
• ટ્રેમોન્ટ ટાવર, ગોતા
• ટાઈમ્સ માર્વેલ, ગોતા
• ટ્રેમોન્ટ ટેરા, ગોતા
• ટાઈમ્સ ટ્રીનીટી, શીલજ
• એ. શ્રીધરન વિન, બોડકદેવ
• નિરમા કોર્પોરેટ હાઉસ, બોડકદેવ
• નવરત્ન ગુલમહોર પાર્ક, સેટેલાઇટ રોડ

આ બધા બિલ્ડિંગ્સ અમદાવાદ સ્કાયલાઇનને આધુનિક બનાવે છે. પરંતુ સ્કાયલાઇન સુંદર હોવા છતાં સ્કાયલાઇન પાછળની ઇતિહાસ જો ખોવાઈ જાય તો એ વિકાસનું મૂલ્ય કોણ ચૂકવશે?

શહેરનો સંતુલિત વિકાસ — જરૂરિયાત કે વિકલ્પ?

વિકાસ આવશ્યક છે — નવા માર્ગો, નવા કોમ્પ્લેક્સ, આધુનિક સુવિધાઓ... પરંતુ હેરિટેજનું સંરક્ષણ પણ એટલું જ મહત્વનું છે. વિશ્વના ઘણા શહેરો — રોમ, પૅરિસ, ઇસ્તાંબુલ, એથન્સ — આધુનિક સ્કાયલાઇન અને પ્રાચીન વારસો બંનેને સંતુલિત રીતે જાળવી રાખવાના ઉદાહરણ છે.

અમદાવાદ પણ આ માર્ગ અપનાવી શકે છે, જો શાસકો અને નાગરિકો બંને મળીને જવાબદારી નિભાવે.

અમદાવાદ પ્રગતિના માર્ગે આગળ વધી રહ્યું છે — પરંતુ આ પ્રગતિનું મૂલ્ય તેના ઇતિહાસ, વારસા અને મૂળ ઓળખના ભૂલકાને ચૂકવવું જોઈએ નહીં. આકાશને અડતા ટાવર્સ શહેરની લાઇફસ્ટાઇલ દર્શાવે છે, પરંતુ જૂની હવેલી, પોળ અને કોતરાયેલો શિલ્પ શહેરની આત્મા છે.

જો આ આત્મા જાળવવામાં આવી નહીં, તો અમદાવાદ “Heritage City” નહીં પરંતુ માત્ર “High-rise City” બની જશે.