રાજકોટ શહેરમાં હવા પ્રદૂષણનો સ્તર ચોંકાવનારી ઝડપે વધી રહ્યો છે અને હાલની સ્થિતિ એવી છે કે શહેરનો એર ક્વોલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 300 ની ઉપર પહોંચી ગયો છે. આ સ્તર ‘હાનિકારક’ કેટેગરીમાં ગણાય છે, જે માનવ આરોગ્યને ગંભીર અસર પહોંચાડે છે. શહેરના અનેક વિસ્તારોમાં એક જ દિવસમાં AQIમાં ભારે ઉછાળો જોવા મળ્યો છે, જેને ધ્યાનમાં લેતા તબીબી નિષ્ણાતો, પર્યાવરણ વિભાગ અને શાસકીય અધિકારીઓએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. ખાસ કરીને બાળકો, વડીલો, ગર્ભવતી મહિલાઓ અને અસ્થમા અથવા શ્વસન સંબંધિત બીમારીઓ ધરાવતા લોકો માટે હાલની હવા અત્યંત જોખમી સાબિત થઈ શકે છે.

ગુજરાત પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડના અધિકારી કે.કે. લકુમે જણાવ્યું કે શિયાળાની સીઝનમાં તાપમાન ઘટે છે અને હવા ઠંડી થઈને જમીન નજીક અટવાઈ રહે છે. આ કારણે પ્રદૂષિત નાના-નાના કણો ઉપર ઉઠવામાં અસમર્થ રહે છે, જે AQIને વધુ ખરાબ બનાવે છે. ઠંડી હવા પ્રદૂષણને ફેલાવતા અટકાવે છે અને તે જ હવા શહેરના નાગરિકો શ્વાસ દ્વારા અંદર લેતા રહે છે. આ પરિસ્થિતિ ખાસ કરીને વહેલી સવારે અને સાંજે વધુ ગંભીર હોય છે, કારણ કે આ સમયે તાપમાન વધુ ઘટે છે.

શહેરમાં વધતું વાહનવ્યવહાર આ પ્રદૂષણનું મુખ્ય કારણ ગણાય છે. રાજકોટ એક વિકસતું શહેરી કેન્દ્ર બનતું જાય છે અને રોજિંદા કામકાજ માટે વાહનોની સંખ્યા સતત વધી રહી છે. ઘણાં વિસ્તારોમાં ભારે ટ્રાફિક જામ નિત્ય સમસ્યા બની ગયો છે. વાહનોમાંથી નીકળતા કાર્બન અને ઝેરી ધુમાડાની અસર સીધા AQI પર પડે છે. રોડ વર્ક, નવી ઇમારતોનું બાંધકામ, ધૂળયુક્ત કામ અને શહેરી વિસ્તારોમાં ચાલતી મશીનરી હવામાં ધૂળ અને પ્રદૂષિત કણોની માત્રા વધારવામાં મોટી ભૂમિકા ભજવે છે.

આ ઉપરાંત શિયાળામાં લોકોને તાપણા કરવાનું પ્રમાણ વધી જાય છે. ઘરોમાં, ઝૂંપડપટ્ટીઓમાં અને રસ્તાઓ પર લોકો હીટ મેળવવા માટે લાકડા અથવા અન્ય જ્વલનશીલ સામગ્રી બાળે છે. અધિકારી લકુમે જણાવ્યું કે તાપણાંમાંથી નીકળતી ધૂળ, કાર્બન અને ધુમાડો હવામાં ઝડપથી ફેલાય છે અને તેનું પ્રમાણ શહેરના પ્રદૂષણ સ્તરને વધુ વધારી દે છે. તેમણે સ્પષ્ટપણે અપીલ કરી કે લોકોને તાપણાનો ઉપયોગ ઓછો કરવો જોઈએ અને શક્ય હોય ત્યાં સુધી તેને ટાળવો જોઈએ, પણ ઘણી જગ્યાએ શિયાળાની ઠંડી અને ગરીબીના કારણે લોકો પાસે અન્ય વિકલ્પો ઉપલબ્ધ નથી.

હાલની સ્થિતિએ તબીબી નિષ્ણાતોને પણ ચિંતામાં મૂકી દીધા છે. હોસ્પિટલોમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસથી શ્વાસ લેવામાં તકલીફ, આંખોમાં જલન, ગળામાં ખમીરી, એલર્જી અને અસ્થમાના દર્દીઓની સંખ્યા વધી છે. ડોક્ટરોનું કહેવું છે કે AQI 300 પાર જતા હવા અત્યંત જોખમી બની જાય છે અને સ્વસ્થ વ્યક્તિ પણ સતત સંવાદનમાં રહે તો તેને આરોગ્ય સંબંધિત સમસ્યાઓ થવાની શક્યતા રહે છે. ખાસ કરીને બાળકો માટે આ હવા ઝડપથી નુકસાનદાયક બની શકે છે, કારણ કે તેઓ વધુ રીતે બહાર રમે છે અને તેમના ફેફસા હજુ વિકસતા હોય છે.

નાગરિકો માટે તબીબી નિષ્ણાતોએ કેટલીક માર્ગદર્શન સૂચવ્યા છે. સૌથી મહત્વનું, અનાવશ્યક બહાર નીકળવાનું ટાળવું અને જો બહાર જવું જ પડે તો ગુણવત્તાયુક્ત N95 માસ્ક પહેરવો. વહેલી સવારે કે રાત્રે વ્યાયામ કરવાનું ટાળવું જોઈએ, કારણ કે આ સમયે પ્રદૂષણનું પ્રમાણ વધુ હોય છે. ઘરમાં એર-પ્યુરીફાયર હોય તો તેનો ઉપયોગ કરવો અને ઘરની બારીઓ-દરવાજા શક્ય હોય ત્યાં સુધી બંધ રાખવા. પાણી વધારે પીવું અને શરીરને હાઇડ્રેટેડ રાખવું પણ ખૂબ જરૂરી છે, જેથી પ્રદૂષણના કણો શરીરમાં ઓછો પ્રભાવ પાડે.

રાજકોટ મહાનગરપાલિકા અને પ્રદૂષણ નિયંત્રણ બોર્ડ દ્વારા પણ મોનિટરિંગ વધારવામાં આવ્યું છે, પરંતુ અસલ પડકાર નાગરિક જાગૃતિ અને શહેરી વ્યવસ્થાપનમાં સુધારાની જરૂરિયાત છે. લાંબા ગાળે જો પ્રદૂષણ ઘટાડવાનું હોય તો વાહનવ્યવહાર નિયંત્રણ, જાહેર પરિવહનની સુવિધા, રોડ વર્કમાં ધૂળ નિયંત્રણ, બાંધકામ સાઈટ પર નિયમોનું પાલન અને હરિયાળી વિસ્તાર વધારવા જેવા પગલા ફરજિયાત છે.

હાલના પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં લેતા એક વાત સ્પષ્ટ છે — રાજકોટની હવા હાલમાં સ્વાસ્થ્ય માટે જોખમી બની ગઈ છે અને નાગરિકો, શાસકો તેમજ તંત્રએ મળીને જ આ સમસ્યાનો સામનો કરવો પડશે. પ્રદૂષણ સાધારણ બાબત નથી, આ ભવિષ્યના આરોગ્ય માટે એક ગંભીર ચેતવણી છે.