આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસી દિવસના નિમિત્તે ભારતીયોનું વધતું સ્થળાંતર આજના સમયમાં એક મહત્વપૂર્ણ સામાજિક અને આર્થિક મુદ્દો બની ગયો છે. બહેતર ભવિષ્ય, સુરક્ષિત જીવન અને વધુ અવસરોની શોધમાં લાખો ભારતીયો દર વર્ષે પોતાનું વતન છોડીને વિદેશમાં વસવાટ માટે આગળ વધી રહ્યા છે. તાજેતરમાં જાહેર થયેલા આંકડાઓ દર્શાવે છે કે, દુનિયામાં સૌથી વધુ પ્રવાસીઓ મોકલનાર દેશ તરીકે ભારત હાલમાં પ્રથમ ક્રમે છે, જે ગર્વ સાથે સાથે વિચારમંથન કરવાની પણ જરૂરિયાત ઊભી કરે છે.

સંયુક્ત રાષ્ટ્રના ‘આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસન અહેવાલ 2024’ મુજબ, અંદાજે 1 કરોડ 81 લાખ ભારતીયો હાલમાં વિદેશમાં વસે છે. આ આંકડો માત્ર સંખ્યાત્મક નથી, પરંતુ ભારતની યુવા વસ્તી, પ્રતિભા અને વૈશ્વિક જોડાણનું પ્રતિબિંબ પણ છે. ભારત પછી મેક્સિકો, રશિયા અને ચીન જેવા દેશો આવે છે, પરંતુ ભારતીય સ્થળાંતરનું પ્રમાણ અને તેની વ્યાપકતા દુનિયામાં અનોખી ગણાય છે.

છેલ્લા કેટલાક વર્ષોમાં ભારતીય નાગરિકતા છોડવાનો ટ્રેન્ડ પણ નોંધપાત્ર રીતે વધ્યો છે. સરેરાશ દર વર્ષે આશરે 2 લાખ ભારતીયો પોતાની નાગરિકતા ત્યાગી વિદેશી નાગરિક બનવાનું પસંદ કરે છે. છેલ્લા પાંચ વર્ષમાં લગભગ 9 લાખ લોકોએ ભારતીય નાગરિકતા છોડી છે. ખાસ કરીને 2022 અને 2023માં આ આંકડો રેકોર્ડ સ્તરે પહોંચ્યો હતો. 2011થી 2024 દરમિયાન કુલ 20 લાખથી વધુ ભારતીયો કાયમ માટે વિદેશમાં વસવાટ કરી ચૂક્યા છે, જે દર્શાવે છે કે આ માત્ર તાત્કાલિક પ્રવૃત્તિ નહીં પરંતુ લાંબા ગાળાનો ટ્રેન્ડ છે.

આ સ્થળાંતર પાછળના કારણો અનેક અને બહુસ્તરીય છે. સૌથી પહેલું અને મહત્વપૂર્ણ કારણ છે શિક્ષણ. ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળું શિક્ષણ, અદ્યતન સંશોધન સુવિધાઓ અને વૈશ્વિક માન્યતા ધરાવતી ડિગ્રી માટે ભારતીય વિદ્યાર્થીઓ વિદેશી યુનિવર્સિટીઓ તરફ આકર્ષાય છે. ખાસ કરીને વિજ્ઞાન, ટેકનોલોજી, મેડિસિન અને મેનેજમેન્ટ જેવા ક્ષેત્રોમાં વિદેશી અભ્યાસને વધુ મહત્વ આપવામાં આવે છે.

બીજું મોટું કારણ છે રોજગાર અને આવક. વિદેશમાં ઊંચા પગાર, મજબૂત ચલણ અને વધુ વ્યાવસાયિક વૃદ્ધિની તક મળે છે. આઈટી, હેલ્થકેર, એન્જિનિયરિંગ અને ફાઇનાન્સ જેવા ક્ષેત્રોમાં ભારતીય વ્યાવસાયિકોની વૈશ્વિક માંગ ખૂબ વધારે છે. વિદેશમાં કામ કરીને વધુ બચત કરવાની અને પરિવારની આર્થિક સ્થિતિ મજબૂત કરવાની શક્યતા પણ લોકોને આકર્ષે છે.

જીવનધોરણ પણ એક મહત્વપૂર્ણ પરિબળ છે. બહેતર સ્વાસ્થ્ય સુવિધાઓ, સુરક્ષિત અને સ્વચ્છ વાતાવરણ, કાર્ય-જીવન સંતુલન અને સામાજિક સુરક્ષા જેવી બાબતો વિદેશી જીવનને વધુ આકર્ષક બનાવે છે. ઘણા લોકો પોતાના બાળકોના ભવિષ્ય અને જીવનની ગુણવત્તાને ધ્યાનમાં રાખીને વિદેશમાં સ્થાયી થવાનો નિર્ણય લે છે.

ભારતીય સ્થળાંતરનો એક સકારાત્મક પાસું એ છે કે, દેશને રેમિટન્સના રૂપમાં મોટો આર્થિક ફાયદો થાય છે. વિદેશમાં વસતા ભારતીયો દર વર્ષે કરોડો ડોલર ભારત મોકલે છે, જે દેશની અર્થવ્યવસ્થાને મજબૂત બનાવે છે. ભારત વિશ્વમાં સૌથી વધુ રેમિટન્સ મેળવનાર દેશોમાં અગ્રસ્થાને છે.

તેમ છતાં, આ સ્થળાંતર સાથે ‘બ્રેઇન ડ્રેન’ જેવી ચિંતાઓ પણ જોડાયેલી છે. દેશની પ્રતિભાશાળી યુવા શક્તિ અને કુશળ માનવ સંસાધન વિદેશમાં જતાં હોવાના કારણે ભારતના વિકાસ પર લાંબા ગાળાની અસર પડી શકે છે. તેથી, દેશમાં વધુ રોજગાર અવસર, ગુણવત્તાવાળું શિક્ષણ અને સંશોધન માટે યોગ્ય માહોલ સર્જવો જરૂરી છે.

આંતરરાષ્ટ્રીય પ્રવાસી દિવસ આપણને યાદ અપાવે છે કે સ્થળાંતર કરનારા લોકો માત્ર પોતાના સપનાઓ પૂરાં નથી કરતા, પરંતુ જે દેશોમાં તેઓ વસે છે ત્યાંના અર્થતંત્ર અને સમાજના વિકાસમાં પણ મહત્વપૂર્ણ યોગદાન આપે છે. સાથે સાથે, તે આપણને વિચારવા પ્રેરે છે કે ભારત કેવી રીતે પોતાની પ્રતિભાને દેશની અંદર જ રાખીને વિકાસની નવી ઊંચાઈઓ સ્પર્શી શકે.