કેન્દ્ર સરકારે રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ’ અને રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ને લઈને નવી માર્ગદર્શિકા જાહેર કરી છે. ગૃહ મંત્રાલય દ્વારા બહાર પાડવામાં આવેલા આદેશ મુજબ હવે સરકારી કાર્યક્રમો, સરકારી શાળાઓના આયોજનો તેમજ અન્ય ઔપચારિક પ્રસંગોમાં ‘વંદે માતરમ’ વગાડવાનું રહેશે. સાથે જ, તે સમયે હાજર દરેક વ્યક્તિએ સન્માનમાં ઊભા રહેવું ફરજિયાત ગણાશે. આ નિર્ણય રાષ્ટ્રીય એકતા અને દેશભક્તિના ભાવને વધુ મજબૂત બનાવવા માટે લેવામાં આવ્યો હોવાનું જણાવાયું છે.

સરકારના પરિપત્ર અનુસાર, સરકારી સમારંભોમાં રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ નિર્ધારિત નિયમો અનુસાર વાગશે. રાષ્ટ્રગાનનો સમયગાળો અંદાજે 52 સેકન્ડનો હોય છે, પરંતુ કેટલીક વિશેષ પ્રસ્તુતિઓમાં વિસ્તૃત આવૃત્તિ લગભગ 3 મિનિટ 10 સેકન્ડ સુધીની પણ હોઈ શકે છે. માર્ગદર્શિકામાં સ્પષ્ટ કરાયું છે કે રાષ્ટ્રગાન કે રાષ્ટ્રગીત વાગતી વખતે શિસ્ત, સન્માન અને ગૌરવ જાળવવું દરેક નાગરિકની જવાબદારી છે.

‘વંદે માતરમ’ ભારતના સ્વતંત્રતા આંદોલન દરમિયાન પ્રેરણાસ્ત્રોત બન્યું હતું. બંકિમચંદ્ર ચટ્ટોપાધ્યાય દ્વારા લખાયેલું આ ગીત અનેક ક્રાંતિકારીઓને દેશપ્રેમ માટે પ્રેરિત કરતું રહ્યું. હવે સરકારનો પ્રયાસ છે કે નવી પેઢી સુધી આ ઐતિહાસિક અને રાષ્ટ્રીય મહત્વ ધરાવતું ગીત વધુ સક્રિય રીતે પહોંચે. ખાસ કરીને શાળાઓ અને કોલેજોમાં યોજાતા કાર્યક્રમોમાં ‘વંદે માતરમ’ના ગાન દ્વારા વિદ્યાર્થીઓમાં દેશપ્રેમ અને સંસ્કારનો વિકાસ થાય તે હેતુ છે.

નવી ગાઈડલાઈન મુજબ, કોઈપણ સરકારી કાર્યક્રમની શરૂઆત અથવા સમાપ્તિ સમયે ‘વંદે માતરમ’ અથવા ‘જન ગણ મન’ વગાડવામાં આવી શકે છે. આયોજકોને સુનિશ્ચિત કરવાનું રહેશે કે સંગીત યોગ્ય અને સન્માનજનક રીતે પ્રસ્તુત થાય. સાથે જ, કાર્યક્રમ દરમિયાન હાજર દરેક વ્યક્તિએ ઊભા રહીને સન્માન આપવું પડશે. જો કોઈ વ્યક્તિ યોગ્ય કારણ વગર બેસી રહે તો તે માર્ગદર્શિકાનો ભંગ ગણાશે.

વિશેષજ્ઞો માને છે કે આ નિર્ણયથી રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યેનો આદર વધશે. દેશભક્તિ માત્ર શબ્દોમાં નહીં, પરંતુ વર્તનમાં પણ દેખાવવી જોઈએ—એવો સંદેશ આ પગલાથી આપવામાં આવ્યો છે. જોકે, કેટલાક વર્ગોમાં ચર્ચા પણ શરૂ થઈ છે કે માર્ગદર્શિકા અમલમાં કેવી રીતે આવશે અને તેની દેખરેખ કોણ રાખશે. સરકારનું કહેવું છે કે આ નિયમો દંડાત્મક ભાવના સાથે નહીં, પરંતુ જાગૃતિ અને સન્માનની ભાવના સાથે અમલમાં મુકવામાં આવશે.
 

શૈક્ષણિક સંસ્થાઓ માટે ખાસ સૂચના આપવામાં આવી છે કે વિદ્યાર્થીઓને રાષ્ટ્રગાન અને રાષ્ટ્રગીતનો ઈતિહાસ, મહત્વ અને યોગ્ય પ્રોટોકોલ અંગે માર્ગદર્શન આપવામાં આવે. જેથી તેઓ માત્ર ઊભા રહેવાની ફરજ સુધી સીમિત ન રહી, પરંતુ તેના અર્થ અને ભાવને પણ સમજશે.

આ સાથે જ, જાહેર સ્થળોએ રાષ્ટ્રગાન અથવા રાષ્ટ્રગીત વગાડતી વખતે કોઈપણ પ્રકારની અનિચ્છનીય હરકત, હાસ્ય-વિનોદ અથવા અવ્યવસ્થા ન સર્જાય તેની કાળજી રાખવાની સૂચના આપવામાં આવી છે. રાષ્ટ્રીય પ્રતીકો પ્રત્યે આદર જાળવવો દરેક નાગરિકનો સંવિધાનિક કર્તવ્ય છે.

કેન્દ્ર સરકારનો આ નિર્ણય દેશભક્તિના ભાવને મજબૂત બનાવવાના પ્રયાસ તરીકે જોવામાં આવી રહ્યો છે. રાષ્ટ્રગાન ‘જન ગણ મન’ અને રાષ્ટ્રગીત ‘વંદે માતરમ’ બંને દેશની ઓળખ અને ગૌરવના પ્રતીક છે. નવી માર્ગદર્શિકા દ્વારા સરકાર ઈચ્છે છે કે દરેક સરકારી પ્રસંગ પર આ પ્રતીકોનું ગૌરવપૂર્વક પ્રદર્શન થાય અને નાગરિકો તેમાં સક્રિય રીતે ભાગ લે.

આ રીતે, રાષ્ટ્રીય એકતા અને સંસ્કારને મજબૂત બનાવવાના હેતુથી કેન્દ્ર સરકારે આ મહત્વપૂર્ણ પગલું ભર્યું છે, જે આવનારા સમયમાં સરકારી કાર્યક્રમોની ઓળખમાં એક નવો માપદંડ સ્થાપિત કરશે.