અરવલ્લી પર્વતમાળા અંગે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અપાયેલી નવી વ્યાખ્યા અને તેને સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી મળ્યા બાદ આ મુદ્દો ફરી એકવાર દેશભરમાં ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે. રાજસ્થાન, હરિયાણા, દિલ્હી અને ગુજરાતના પાલનપુર સુધી ફેલાયેલી આ પ્રાચીન પર્વતમાળા માત્ર ભૂગોળનો ભાગ નથી, પરંતુ ઉત્તર ભારતના પર્યાવરણીય સંતુલનનો આધારસ્તંભ છે. આવી સ્થિતિમાં તેની વ્યાખ્યા, સંરક્ષણ અને ખાણકામ સંબંધિત નિયમો પર થતો વિવાદ ખૂબ મહત્વનો બની જાય છે.

અરવલ્લી પર્વતમાળા દુનિયાની સૌથી જૂની પર્વતમાળાઓમાંની એક માનવામાં આવે છે. તેની ઉંમર કરોડો વર્ષ જૂની છે અને તે થાર રણના વિસ્તરણને અટકાવતો કુદરતી અવરોધ તરીકે કાર્ય કરે છે. સાથે સાથે આ પર્વતમાળા ભૂગર્ભ જળના પુનર્ભરણ માટે મહત્વપૂર્ણ છે અને દિલ્હી-NCR સહિત આસપાસના વિસ્તારો માટે “ગ્રીન લંગ્સ” તરીકે ઓળખાય છે. જૈવવિવિધતા, વન્યજીવન અને પર્યાવરણીય સંતુલન માટે અરવલ્લીનું મહત્વ અમૂલ્ય છે.

તાજેતરમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા અરવલ્લી માટે નવી વ્યાખ્યા રજૂ કરવામાં આવી છે, જેને સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા મંજૂરી આપવામાં આવી છે. આ વ્યાખ્યા અનુસાર, સ્થાનિક ભૂપ્રદેશથી 100 મીટર કે તેથી વધુ ઊંચાઈ ધરાવતી જમીનને “અરવલ્લી ટેકરી” ગણવામાં આવશે. જો આવી બે કે તેથી વધુ ટેકરીઓ 500 મીટરની ત્રિજ્યામાં આવે, તો તેને એક જ પર્વતમાળા અથવા ટેકરીઓનો સમૂહ માનવામાં આવશે. મહત્વની વાત એ છે કે આવી ટેકરીઓ અને પર્વતમાળાઓમાં આવેલા તમામ ભૂમિસ્વરૂપો ખાણકામ માટે પ્રતિબંધિત રહેશે, ભલે તેમની ઊંચાઈ કે ઢોળાવ કેટલો પણ હોય.

આ નવી વ્યાખ્યા સાથે “100 મીટર ફોર્મ્યુલા” ફરી ચર્ચામાં આવ્યો છે. રાજસ્થાનના ભૂતપૂર્વ મુખ્યમંત્રી અશોક ગેહલોતનો આરોપ છે કે આ વ્યાખ્યા અરવલ્લી માટે ખતરનાક છે અને તે પર્વતમાળાના લગભગ 90 ટકા વિસ્તારને ખાણકામ માટે ખુલ્લો મૂકી શકે છે. તેમના મતે, આ નિર્ણયથી ખાણકામ માફિયાઓને ફાયદો થશે અને પર્યાવરણને ભારે નુકસાન પહોંચશે. જો કે કેન્દ્ર સરકાર આ આરોપોને નકારી કાઢે છે.

કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રી ભૂપેન્દ્ર યાદવના જણાવ્યા અનુસાર, નવી વ્યાખ્યા પહેલા કરતા વધુ કડક અને વૈજ્ઞાનિક છે. તેમનો દાવો છે કે આ નિયમો હેઠળ અરવલ્લી ક્ષેત્રના 90 ટકા કરતાં વધુ વિસ્તારને સંરક્ષિત વિસ્તારમાં સામેલ કરવામાં આવશે. તેમણે સ્પષ્ટ કહ્યું છે કે 100 મીટરથી ઓછી ઊંચાઈ ધરાવતો વિસ્તાર આપમેળે ખાણકામ માટે ખુલ્લો થઈ જાય એવો અર્થ નથી. ખાણકામ પરનો પ્રતિબંધ સમગ્ર પહાડી પ્રણાલી અને તેની સાથે જોડાયેલા ઇકોસિસ્ટમ પર લાગુ પડશે.

સરકારના જણાવ્યા મુજબ, અરવલ્લી પર્વતમાળાના કુલ વિશાળ વિસ્તારમાંથી માત્ર 0.19 ટકા વિસ્તારમાં જ ખાણકામની મંજૂરી છે. બાકીનો વિસ્તાર પહેલેથી જ સંરક્ષિત અથવા પ્રતિબંધિત છે. નવી વ્યાખ્યાથી રાજ્યો વચ્ચેની ગેરસમજ દૂર થશે, નિયમોમાં એકરૂપતા આવશે અને ગેરકાયદેસર ખાણકામ પર વધુ અસરકારક નિયંત્રણ શક્ય બનશે.

આ વ્યાખ્યાનો આધાર “રાજસ્થાન મોડેલ” પર રાખવામાં આવ્યો છે. 2006 પછીથી રાજસ્થાન એ એકમાત્ર રાજ્ય હતું જ્યાં અરવલ્લીની ઔપચારિક વ્યાખ્યા અમલમાં હતી. સુપ્રીમ કોર્ટે મે 2024માં આ મુદ્દે એક સમિતિની રચના કરી હતી, જેમાં રાજસ્થાન, હરિયાણા, ગુજરાત અને દિલ્હીના પ્રતિનિધિઓ સામેલ હતા. સમિતિએ સર્વે ઓફ ઇન્ડિયાના નકશા આધારે ફરજિયાત મેપિંગ, 500 મીટર નિયમ, મુખ્ય અને વર્જિન વિસ્તારોની સ્પષ્ટ ઓળખ અને ડ્રોન તથા CCTV દ્વારા દેખરેખ જેવી ભલામણો કરી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટે આ ભલામણોને સ્વીકારીને મહત્વપૂર્ણ સૂચનાઓ આપી છે. સમગ્ર અરવલ્લી પ્રદેશ માટે સસ્ટેનેબલ માઈનિંગ મેનેજમેન્ટ પ્લાન તૈયાર ન થાય ત્યાં સુધી નવા ખાણકામ લીઝ પર રોક લગાવવામાં આવી છે. સાથે જ, મુખ્ય અને વર્જિન વિસ્તારોમાં ખાણકામ પર સંપૂર્ણ પ્રતિબંધ રહેશે, સિવાય કે વ્યૂહાત્મક અથવા પરમાણુ ખનિજોની જરૂર હોય. હાલની ખાણોને પણ કડક પર્યાવરણીય અને વન નિયમોનું પાલન કરવું પડશે.

અંતે, અરવલ્લીનો મુદ્દો માત્ર 100 મીટર સુધી સીમિત નથી. તે પાણી, હવા, જમીન, જૈવવિવિધતા અને ભાવિ પેઢીઓના ભવિષ્ય સાથે જોડાયેલો છે. સુપ્રીમ કોર્ટની મંજૂરી બાદ હવે જવાબદારી કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો પર છે કે તેઓ આ નિયમોને જમીન પર કડક રીતે અમલમાં મૂકે અને અરવલ્લી પર્વતમાળાને સાચા અર્થમાં સુરક્ષિત રાખે.