દિલ્હીમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી વાયુ પ્રદૂષણ સતત ગંભીર સ્તરે પહોંચી રહ્યું છે. ખાસ કરીને પીએમ 2.5 અને પીએમ 10 જેવા સૂક્ષ્મ કણનું પ્રમાણ જોખમી હદ પાર કરી ચૂક્યું છે. શહેરના મોટા ભાગના વિસ્તારોમાં એર ક્વાલિટી ઇન્ડેક્સ (AQI) 500થી ઉપર પહોંચતા પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની ગઈ છે. આ વિકટ પરિસ્થિતિને ધ્યાનમાં રાખીને સરકાર અને સંબંધિત વિભાગો તાત્કાલિક પગલાં લેવા મજબૂર બન્યાં છે.

દિલ્હી સરકારને કમિશન ફોર એર ક્વાલિટી મેનેજમેન્ટ (CAQM) તરફથી કડક સૂચનાઓ મળતાં હવે શહેરમાં સરકારી તેમજ ખાનગી, બંને પ્રકારની ઓફિસો માટે મોટો નિર્ણય લેવાયો છે. નવા નિયમ અનુસાર, દરેક ઓફિસ હવે માત્ર 50 ટકા કર્મચારીઓને જ ઓફિસમાં હાજર રહેવાની મંજૂરી આપશે, જ્યારે બાકી 50 ટકા કર્મચારીઓએ વર્ક ફ્રૉમ હોમ ચલાવવાનું રહેશે.

આ નિર્ણયનો મુખ્ય હેતુ શહેરમાં ચાલતી વાહનચાલનને ઘટાડીને પ્રદૂષણના સ્તરમાં ઘટાડો કરવાનો છે. કારણ કે વાહન વ્યવહાર વાયુ પ્રદૂષણના સૌથી મોટા પરિબળોમાંનું એક છે. રોડ પર વાહનોની સંખ્યા ઘટશે તો પ્રદૂષણમાં સુધારો થવાની આશા છે.

જીએઆરએપીના સ્ટેજ-3 હેઠળ અમલ

દિલ્હીના પ્રદૂષણને ધ્યાનમાં રાખીને CAQMએ ગ્રેડેડ રિસ્પોન્સ એક્શન પ્લાન (GRAP)ના સ્ટેજ-3ને તાત્કાલિક અમલમાં મૂકવાનો નિર્દેશ આપ્યો છે.
GRAPના સ્ટેજ-3 હેઠળ નીચે મુજબના પગલાં ફરજીયાત બને છે:

• વાહન વ્યવહાર ઘટાડવા માટે વર્ક ફ્રોમ હોમની વ્યવસ્થા
• ઓફિસોમાં 50% સ્ટાફ પ્રક્રિયા
• બાંધકામ કાર્યો પર નિયંત્રણ
• પ્રદૂષણ ફેલાવતા ઉદ્યોગોમાં મોનીટરીંગ વધારવું

સુપ્રીમ કોર્ટની સુનાવણી પછી CAQM દ્વારા GRAPના શિડયુલમાં જરૂરી ફેરફાર પણ કરવામાં આવ્યા છે. પર્યાવરણ (સંરક્ષણ) અધિનિયમ, 1986ની કલમ-5 હેઠળ આ નિયમોને તાત્કાલિક અમલમાં મૂકવામાં આવ્યા છે, તેથી હવે કોઈપણ પ્રકારની ઓફિસ તેને અવગણવા નહીં શકે.

સરકારી અને ખાનગી—બંને ક્ષેત્રોમાં લાગુ પડશે નિયમ

આ 50-50 નિયમ માત્ર સરકારી ઓફિસો માટે જ નહીં, પરંતુ સમગ્ર NCRમાં આવેલ તમામ ખાનગી ઓફિસો માટે પણ લાગુ પડે છે. એટલે કે ગુરુગ્રામ, નોઈડા, ગાઝિયાબાદ જેવા NCRના શહેરોમાં કાર્યરત કોઈપણ ખાનગી કંપની પણ આ નિયમનો ભંગ કરી શકશે નહીં.

ખાનગી કંપનીઓને શક્ય હોય ત્યાં સુધી સ્ટેગર્ડ ટાઈમિંગ અમલમાં મૂકવાનો પણ નિર્દેશ આપવામાં આવ્યો છે.
સ્ટેગર્ડ ટાઈમિંગનો અર્થ—
કર્મચારીઓના ઓફિસ આવવાના અને જવાના સમયને અલગ અલગ રાખવો, જેથી પીક અવર્સમાં વાહન વ્યવહાર ઓછો થાય.

દિલ્હીના AQI પરિસ્થિતિ ચિંતાજનક

દિલ્હીમાં AQI ફરી એક વખત 500 પાર થયો છે, જે ‘Hazardous’ કેટેગરીમાં આવે છે.
આવા સમયમાં—

• શ્વાસ લેવામાં મુશ્કેલી
• આંખોમાં સળવળાટ
• દમા, એલર્જી અને હાર્ટ પેશન્ટ માટે જોખમ
  જાવે છે.

વિશેષજ્ઞોનું કહેવું છે કે સતત ત્રણથી પાંચ દિવસ સુધી AQI 500થી ઉપર રહેવું, શહેરના આરોગ્ય પર લાંબા ગાળાની અસર છોડી શકે છે.

સરકારના અન્ય પ્રયાસો

50% વર્ક ફ્રોમ હોમ સિવાય, દિલ્હી સરકાર નીચેના પગલાં પર પણ ગંભીરતાથી કામ કરી રહી છે:

• માર્ગો પર પાણીના છંટકાવ
• પ્રદૂષણ ફેલાવતા વાહનો સામે કડક દંડ
• કચરો સળગાવવામાં પ્રતિબંધ
• પરાલી સીઝન દરમિયાન અન્ય રાજ્યો સાથે સમન્વય
• હોટમિક્સ પ્લાન્ટ અને પથ્થર ક્રશર બંધ કરાવવામાં

સરકારનો મુખ્ય ફોકસ એ છે કે તાત્કાલિક પ્રદૂષણના સ્તરને કાબૂમાં લાવી શકાય અને લોકો માટે રાહત પૂરું પાડી શકાય.

દિલ્હીવાસીઓને આપવામાં આવેલ સલાહ

પ્રદૂષણની આ ગંભીર પરિસ્થિતિમાં આરોગ્ય નિષ્ણાતોએ નાગરિકોને નીચેની સલાહ આપી છે:

• એન-95 માસ્કનો ઉપયોગ કરો
• બહાર ઓછું નીકળો
• બાળકો અને વડીલોને બહાર જતી પ્રવૃત્તિઓથી દૂર રાખો
• ઘરમાં એર પ્યુરિફાયરનો ઉપયોગ કરો
• પાણી વધુ પીવો
• વાહન ઓછું ચલાવો, શક્ય હોય ત્યાં પબ્લિક ટ્રાન્સપોર્ટ વાપરો

દિલ્હીનું પ્રદૂષણ છેલ્લા ઘણા વર્ષોથી ચિંતાનો વિષય રહ્યું છે, પણ હાલની પરિસ્થિતિ અત્યંત ગંભીર છે. સરકાર, ન્યાય તંત્ર, નિષ્ણાતો અને નાગરિક—બધાએ મળીને ઉપાયો અમલમાં મૂકવા જરૂરી છે. 50 ટકા કર્મચારીઓને ઘરેથી કામ કરવાની ફરજિયાત વ્યવસ્થા, વાહન વ્યવહાર અને ઔદ્યોગિક પ્રવૃત્તિઓમાં ઘટાડો લાવી શકે છે. જો આ નિયમો કડકપણે અમલમાં મૂકાશે તો પ્રદૂષણમાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની શક્યતા છે.