આધુનિક જીવનશૈલીમાં મોબાઇલ ફોન માનવ જીવનનો અગત્યનો ભાગ બની ગયો છે, પરંતુ તેનો વધુ પડતો ઉપયોગ હવે માનસિક સ્વાસ્થ્ય માટે મોટું જોખમ બની રહ્યો છે. તાજેતરમાં કરવામાં આવેલ એક અભ્યાસે ચોંકાવનારી હકીકતો સામે મૂકી છે કે મોબાઇલની લત એટલી ગંભીર બની ગઈ છે કે લોકો જાણ્યે અજાણ્યે ડિજિટલ ગુલામ બની રહ્યા છે. મોબાઇલના અતિશય ઉપયોગથી માનસિક બીમારીઓ, વર્તણૂકીય સમસ્યાઓ અને શારીરિક તકલીફો વધતી જાય છે. 500 વ્યસની લોકોને આધારે કરાયેલા અભ્યાસમાંથી જાણવા મળ્યું છે કે 73 ટકા લોકો ગંભીર ડિજિટલ ડિપેન્ડન્સીના શિકાર છે અને તેઓ દિવસના 7 કલાકથી વધારે સ્ક્રીન પર વિતાવે છે. આ આંકડો માત્ર ચિંતાજનક નથી, પરંતુ ભવિષ્ય માટેની એક ગંભીર ચેતવણી છે.

મેડિકલ કોલેજના મનોરોગ વિભાગ દ્વારા કરાયેલ સંશોધન મુજબ મોબાઇલનો વધુ પડતો ઉપયોગ લોકોમાં સાઇલન્ટ ડિપ્રેશનને જન્મ આપી રહ્યો છે. સામાન્ય ડિપ્રેશનમાં માણસને કોઈ કારણ હોય છે, પરંતુ મોબાઇલ ડિપ્રેશનમાં કોઈ ચોક્કસ કારણ હોતા નથી. લોકો અજાણતાં જ આ વ્યસનમાં ફસાઈ જાય છે અને ફોન હાથમાં ન હોય તો ગભરાટ, તણાવ અને બેચેનીનો અનુભવ કરે છે. એક્યુટ નોર્મોફોબિયા — એટલે મોબાઇલ વગર રહેવાની ભયજન્ય સ્થિતિ — આ અભ્યાસમાં ભાગ લેનારા મોટાભાગના લોકોમાં જોવા મળી હતી. ફોન ગુમાવવાની ભય, ફોન ચાર્જ ખૂટવાની ચિંતા અથવા નેટ ના ચાલવાની પરિસ્થિતિ તેમને તાત્કાલિક તણાવમાં મૂકી દે છે.

અનેક લોકો મોબાઇલનો ઉપયોગ ઘટાડવાની ઇચ્છા તો રાખે છે, પરંતુ લત એટલી ગાઢ હોય છે કે તેઓ તેને નિયંત્રિત કરી શકતા નથી. આ વ્યસનને સામાન્ય ડિપ્રેશન કરતાં વધારે ઘાતક ગણવામાં આવ્યું છે, કારણ કે તેનો કોઈ સીધો ઉકેલ નથી અને તેમાંથી બહાર આવવા માટે વ્યક્તિએ પોતાની ઇચ્છાશક્તિથી મોટા પ્રયત્નો કરવા પડે છે. ખાસ કરીને કિશોરાવસ્થા અને વિદ્યાર્થીઓમાં મોબાઇલની લત વધુ ઝડપથી જોઈ શકાય છે. 10 થી 14 વર્ષની વયના બાળકોમાં મગજ ઝડપથી વિકસતું હોય છે, પરંતુ સતત સ્ક્રીન પર રહેવાના કારણે તેમનું ન્યૂરોલોજિકલ ડેવલપમેન્ટ પ્રભાવિત થાય છે. આથી ચીડિયાપણું, એકલા રહેવાની ઇચ્છા, આત્મવિશ્વાસમાં ઘટાડો અને સામાજિક કૌશલ્યોમાં ખોડ જોવા મળે છે.

મોબાઇલ વ્યસન માત્ર માનસિક નહીં, પરંતુ શારીરિક તકલીફોનું પણ મુખ્ય કારણ બની રહ્યું છે. લાંબા સમય સુધી મોબાઇલનો ઉપયોગ કરવાથી ગરદનના દુઃખાવો, કમરના દુઃખાવો, આંખોમાં તણાવ, માથાનો દુઃખાવો, ઓછી ઊંઘ અને શરીરની થાકની સમસ્યાઓ વધી રહી છે. સ્ક્રીનમાંથી નીકળતી બ્લુ લાઇટ મગજના બાયોલોજિકલ ક્લોકને પ્રભાવિત કરે છે, જેના કારણે વ્યક્તિને ઊંઘ આવવામાં મુશ્કેલી પડે છે. લાંબા ગાળે આ પરિસ્થિતિ ડિપ્રેશન, એન્ઝાયિટી અને યાદશક્તિ ઘટવાની સમસ્યાઓને જન્મ આપી શકે છે.

નિષ્ણાતોનું માનવું છે કે જો હાલ આ પરિસ્થિતિને લાગુ પડી શકે તેવાં પગલાં ન લેવાય તો આગામી વર્ષોમાં મોબાઇલ વ્યસન એક ગંભીર માનસિક રોગ રૂપે સામે આવી શકે છે. શાળાઓમાં બાળકોને ડિજિટલ ડિટોક્સ, સ્ક્રીન અવર મર્યાદા અને સોશિયલ મીડિયા અવગણનાની તાલીમ આપવાની જરૂર છે. માતાપિતાની ભૂમિકા અહીં અગત્યની છે, કારણ કે ઘરનું વાતાવરણ જ બાળકના ડિજિટલ વલણને વધારે છે.

મનોરોગ નિષ્ણાતો દ્વારા આપેલા માર્ગદર્શન મુજબ મોબાઇલના વ્યસનને નિયંત્રિત કરવા માટે કેટલીક સરળ પરંતુ અસરકારક રીતો અપનાવી શકાય છે. ઘરમાં એક ફોન પાર્કિંગ ઝોન બનાવવો જોઈએ જ્યાં ખાસ સમયે બધાએ પોતાના ફોન મૂકી દે. આ પરિવાર સાથે ગુણવત્તાયુક્ત સમય પસાર કરવાની ઉત્તમ રીત સાબિત થાય છે. મોબાઇલનો દૈનિક ઉપયોગ સમય નક્કી કરવો અને બિનજરૂરી નોટિફિકેશન બંધ કરવાથી પણ ફોન ચેક કરવાની આદત ઘટે છે. સોશિયલ મીડિયા એપ્સ દિવસમાં બે થી ત્રણ વાર જ ચેક કરવી જોઈએ અને bedtime પહેલાં ઓછામાં ઓછા 1 કલાક સુધી ફોનનો ઉપયોગ બંધ કરવો જોઈએ. સૂતી વખતે મોબાઇલને પલંગથી દૂર રાખવાથી ઊંઘનું ગુણોત્તર સુધરે છે. બાળકો માટે rule of screen-free hours—જેમ કે જમવાના સમયે, અભ્યાસ દરમિયાન અથવા વોક કરતી વખતે—ખૂબ અસરકારક છે. ખાલી સમયે મોબાઇલની જગ્યાએ પુસ્તક વાંચવું, સંગીત સાંભળવું, અથવા બહાર ફરવા જવું જેવી સારા વિકલ્પો અપનાવી શકાય છે.

ડિજિટલ યુગમાં મોબાઇલ મહત્વનું સાધન છે, પરંતુ તેનો સમજપૂર્વકનો ઉપયોગ જ આપણા માનસિક અને શારીરિક સ્વાસ્થ્યને સુરક્ષિત રાખી શકે છે. જો મોબાઇલ આપણા સમય, મિજાજ અને મગજ પર રાજ કરવા લાગે, તો તે સાધન નહીં પણ વ્યસન બની જાય છે. વધતા અભ્યાસો અને નિષ્ણાતોની ચેતવણી સ્પષ્ટ કહે છે કે હવે સમય આવી ગયો છે કે આપણે મોબાઇલ પર નહિ, પરંતુ મોબાઇલ આપણા પર કેટલો કાબુ ધરાવે છે તે સમજવાની જરૂર છે. નિયંત્રણ અહીંથી જ શરૂ થાય છે—સજાગતા, સીમા અને સ્વનિયમથી.